ჟურნალი ნომერი 1 ∘ გიორგი კეპულაძე ∘ თამილა არნანია-კეპულაძე ∘
კეინსიანელობიდან მონეტარიზმისკენ: იაპონიის მონეტარიზმი მე-20 საუკუნის მეორე ნახევარში

DOI: 10.52340/ekonomisti.2026.01.07

ანოტაცია. 1970-იან წლებში მსოფლიოს სტრუქტურული კრიზისების ზეგავლენით იწყება ფართო დებატები ტრადიციული ფისკალური პოლიტიკის არაეფექტურობასთან დაკავშირებით. სწორედ ამ პერიოდში იაპონიის ფინანსურ სისტემაში იწყება მნიშვნელოვანი ცვლილებები და ხდება იაპონიის ეკონომიკური მეცნიერების გადასვლა მონეტარიზმის პოზიციებზე.  მე-20 საუკუნის მეორე ნახევარში იაპონური მონეტარიზმი წარმოადგენდა გლობალური მონეტარული სკოლის იდეების სპეციფიკურ ადაპტირებას იაპონიის სოციალურ-ეკონომიკურ და ინსტიტუციურ პირობებთან. „კლასიკური“ მონეტარიზმისგან განსხვავებით, რომელიც ძირითადად ასოცირდება მილტონ ფრიდმანის ნაშრომებთან და ჩიკაგოს სკოლის იდეებთან, მონეტარიზმის იაპონური ვერსია განვითარდა ეროვნული ეკონომიკის ომისშემდგომი ტრანსფორმაციასთან, ინდუსტრიალიზაციასა და შემდგომი სტრუქტურული ცვლილებებთან მჭიდრო კავშირში და ხასიათდება არა დასავლური თეორიების მექანიკური გადმოტანით იაპონურ ნიადაგზე, არამედ მათი ხელახალი ინტერპრეტაციით ეროვნული ეკონომიკური მოდელის სპეციფიკური მახასიათებლების გათვალისწინებით.

საკვანძო სიტყვები: იაპონია, მონეტარიზმი, ეკონომიკურიმეცნიერება, იაპონიის ბანკი

შესავალი: კეინსიანელობის კრიზისი იაპონიაში და მონეტარიზმის აღმავლობა

კეინსიანელობამ გადამწყვეტი როლი შეასრულა მეორე მსოფლიო ომის შემდომი პერიოდის იაპონიის ეკონომიკურ აღდგენაში. იგი თითქმის სამი ათეული წლის განმავლობაში ქვეყნის ეკონომიკური პოლიტიკის თეორიული და პრაქტიკული საფუძვლი იყო და ვარაუდობდა სახელმწიფოს აქტიურ ჩარევას ეკონომიკაში, ეკონომიკური საქმიანობის დაგეგმარებას,  ინვესტიციებისა და საექსპორტო სტრატეგიის შემუშავებას, რაც კონსოლიდირებული იყო კეინსის ერთობლივი მოთხოვნის პოლიტიკასა და სტიმულირების პოლიტიკასთან (Johnson, 1982). დასავლური ტექნოლოგიების გამოყენებითა და იაპონური ეკონომიურობასა და შრომისმოყვარეობასთან შერწყმით, იაპონიამ მოახდინა ეკონომიკის მოდერნიზაცია და 1950-60-იან წლებში მისი ეკონომიკა ორნიშნა ტემპით იზრდებოდა (Hetzel, 1999:1-25).

მაგრამ 1970-იან წლებში მსოფლიოს სტრუქტურული კრიზისების ზეგავლენით და ამ პერიოდის სტაგფლაციის ახსნის უუნარობის გამო, კეინსური პარადიგმა კრიტიკის ქარცეცხლში აღმოჩნდა, მან დაკარგა თავისი მნიშვნელობა და მე-20 საუკუნის 80-90-იანი წლები  ეკონომიკური თეორიის ღრმა ტრანსფორმაციები გამოიწვია.

ცხადია, რომ იაპონია, როგორც მსოფლიოს ერთ-ერთი წამყვანი ეკონომიკა, ამ პროცესებისგან დაზღვეული არ იყო. მითუმეტეს, რომ 1970-ან წლებში იაპონიის სახელმწიფო ხარჯებმა რეკორდულ დონეს მიაღწია, რამაც ბიუჯეტის დეფიციტი და სახელმწიფო ვალის ზრდა გამოიწვია. 1974 წელს ინფლაციის მაჩვენებლებმა 20%-ს გადააჭარბა (Ito, Hoshi 1992).  ამ პირობებში გაჩნდა მოთხოვნა ახალი მაკროეკონომიკური პარადიგმის შექმნაზე, რომელსაც უნდა აეხსნა კეინსის „სახელმწიფო სტიმულირების“ იდეის წარუმატებლობა და უზრუნველყო ფულის მასის კონტროლი.

ასეთ ვითარებაში, მილტონ ფრიდმანისა და მისი მიმდევრების მიერ შემუშავებული მონეტარული ხედვა, რომლის მთავარი თეზისი იყო „ინფლაცია ყოველთვის და ყველგან არის ფულის ფენომენი“ („Inflation is always and everywhere a monetary phenomenon“) (Friedman, 1968), გადაიქცა კეინსიანელობის რეალურ ალტერნატივად.

სწორედ ამ პერიოდში, როდესაც მსოფლიოში მიმდინარეობდა ფართო დებატები კრიზისებისა და ტრადიციული ფისკალური პოლიტიკის არაეფექტურობასთან დაკავშირებით, იაპონიის ეკონომიკური მეცნიერება გადაიხარა მონეტარიზმისკენ. 

ამ დროიდან იაპონიის ფინანსურ სისტემაში იწყება მნიშვნელოვანი ცვლილებები, რომლებმაც დიდი ინტერესი გამოიწვია, როგორც იაპონელი მეცნიერების, ასევე მსოფლიო სამეცნიერო საზოგადოების მხრიდან. იაპონელი მეცნიერები, როგორც ინდივიდუალურად, ასევე დასავლეთის, და განსაკუთებით ამერიკელი,  თანაავტორებთან ერთად აქვეყნებენ ნაშრომებს, რომლებშიც აანალიზებენ იაპონიის მონეტარულ სისტემას, მასში მიმდინარე ცვლილებებს და მათ მიზეზებს, იაპონიის ბანკის (Bank of Japan, BoJ) პოლიტიკას და ეკონომიკაზე მისი გავლენის ეფექტიანობას და სხვ.

იაპონიის ბანკმა მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა მონეტარული მიდგომის ინსტიტუციონალიზაციაში. სწორედ ამის გამო, ნაშრომის მოცემულ ნაწილში დიდი ადგილი დაეთმობა იაპონიის ბანკის მიერ გატარებულ მონეტარულ პოლიტიკას.

მონეტარიზმი იაპონიაში: ზოგადი დახასიათება

აღსანიშნავია, რომ იაპონელმა ეკონომისტებმა მონეტარიზმის იდეების აქტიური შესწავლა ჯერ კიდევ 1960-იანი წლების ბოლოს დაიწყეს და 1971 წელს პროფესორს ტოშიო სუზუკიმ (Suzuki, T.) უკვე გამოაქვეყნა სტატია „ფულის მასა და ეკონომიკური სტაბილურობა იაპონიაში“ („Money Supply and Economic Stability in Japan“), რომელშიც ის ამტკიცებდა, რომ ფულის მასის მდგრადი ზრდა და არა დროებითი სამთავრობო სტიმულები უნდა გახდეს მაკროეკონომიკური სტაბილურობის საფუძველი (Suzuki, 1971).

ამ პერიოდში იაპონიაში ეკონომიკური მეცნიერების განვითარებამ უნიკალური ფორმები მიიღო და გამოირჩეოდა როგორც ეროვნული ინსტიტუციური მიდგომებით, ასევე ომისშემდგომი განვითარების გამოცდილებით.

მე-20 საუკუნის მეორე ნახევარსა და 21-ე საუკუნის დასაწყისში იაპონური მონეტარიზმი წარმოადგენს გლობალური მონეტარული სკოლის იდეების სპეციფიკურ ადაპტირებას იაპონიის სოციალურ-ეკონომიკურ და ინსტიტუციურ პირობებთან. „კლასიკური“, ანუ მილტონ ფრიდმანის მონეტარიზმისგან განსხვავებით, რომელიც ძირითადად ასოცირდება მილტონ ფრიდმანის ნაშრომებთან და ჩიკაგოს სკოლის იდეებთან, მონეტარიზმის იაპონური ვერსია განვითარდა მჭიდრო კავშირში ეროვნული ეკონომიკის ომისშემდგომი ტრანსფორმაციასთან, ინდუსტრიალიზაციასა და შემდგომ სტრუქტურულ ცვლილებებთან. იაპონური მონეტარიზმის ცენტრში დგას  მოსაზრება მონეტარული პოლიტიკის წამყვან როლზე ფასების სტაბილურობის, მდგრადი ეკონომიკური ზრდისა და ფინანსური წონასწორობის მიღწევისა და შენარჩუნებისთვის. ამავდროულად, იაპონური ეკონომიკური აზროვნება ხასიათდება არა დასავლური თეორიების მექანიკური გადმოტანით იაპონურ ნიადაგზე, არამედ მათი ხელახალი ინტერპრეტაციით ეროვნული მოდელის ისეთი სპეციფიკური მახასიათებლების გათვალისწინებით, როგორიცაა სახელმწიფოს, საბანკო სისტემასა და კორპორაციებს შორის არსებული მჭიდრო ურთიერთქმედება, მოსახლეობის დაზოგვისადმი სწრაფვა და, ასევე, იაპონიის კაპიტალის ბაზრის სპეციფიკურობა.

იაპონური მონეტარიზმის გამორჩეული თვისებაა მისი ინსტიტუციური ხასიათი. იაპონური ფულად-საკრედიტო პოლიტიკა არასდროს განიხილებოდა გრძელვადიანი განვითარების სტრატეგიების, სამრეწველო პოლიტიკისა და სტრუქტურული რეფორმების გერეშე. იაპონიის ბანკი (BoJ), რომელმაც ძირითადი როლი შეასრულა მონეტარიზმის ინსტიტუციონალიზაციაში, მრავალი დასავლური ბანკებისგან განსხვავებით, ხშირად აერთიანებდა ფულის მასის კლასიკური რეგულატორის ფუნქციებს ეკონომიკური ზრდის ხელშეწყობისა და ფინანსური ბაზრების სტაბილიზაციის მიზნებთან.

იაპონური ეკონომიკური აზროვნების ახალ მონეტარულ პარადიგმაზე გადასვლა არ იყო მარტივი და ცალსახა. მას ორმაგი ეფექტი ჰქონდა: ერთი მხრივ, მონეტარულ-ეკონომიკურ პოლიტიკაზე ფოკუსირებამ უზრუნველყო ქვეყნანაში ფასებისა და ფინანსური ბაზრების სტაბილურობა, ხოლო მეორე მხრივ, ამან გამოიწვია ეკონომიკური ზრდის შენელება და შიდა მოთხოვნის შემცირება, რამაც განსაკუთრებით გამოხატული გახდა XX საუკუნის ბოლო ათწლეულში და „დაკარგული ათწლეულის“ სახელწოდება მიიღო.

ასეთი არაერთგვაროვნობის მიუხედავად, სწორედ ამ პერიოდში ჩამოყალიბდა იაპონიის ახალი მაკროეკონომიკური პარადიგმის ეკონომიკური და თეორიული საფუძველი, რომელიც სამ კომპონენტს მოიცავდა: ფულის მასის კონტროლს, სოციალურ-ეკონომიკური პროცესების მოქნილ სამთავრობო რეგულირებას და ამ პროცესების ინსტიტუციურ კოორდინაციას იაპონიის ბანკისა და სამინისტროების მხრიდან, რის გამოც იაპონიაში მონეტარიზმის „რბილი“ ვარიანტი ჩამოყალიბდა.

მონეტარიზმი იაპონიაში: მე-20 საუკუნის მეორე ნახევარი

კეინსიანელებისაგან განსხვავებით, იაპონური მონეტარისტები, როგორც მილტონ ფრიდმანის მონეტარული კონცეფციის მიმდევრები, გამოდიან სახელმწიფოს ჩარევის წინააღმდეგ.  მაგრამ ამერიკული მონეტარიზნისაგან განსხვავებით, იაპონური მონეტარიზმი სრულად არ უარყოფდა სახელმწიფოს როლს ეკონომიკაში, თუმცა მოითხოვდა ამ როლის შეზღუდვას და დაყვანას მაკონტროლებად ფუნქციამდე. ამასთან დაკავშირებით ტოკიოს უნივერსიტეტისა და სტენფორდის უნივერსიტეტის პროფესორი, 2008-2011 წლებში საერთაშორისო ეკონომიკური ასოციაციის პრეზიდენტი მასაჰიკო აოკი (Masahiko Aoki, 1938-2015), 1988 წელს გამოქვეყნებულ წიგნში „ინფორმაცია, სტიმულები და მოლაპარაკება იაპონიის ეკონომიკაში“ („Information, Incentives, and Bargaining in the Japanese Economy“), აღნიშნავს, რომ მონეტარიზმი იაპონიაში - ეს სახელმწიფოს წინააღმდეგ მიმართული დოქტრინა კი არ არის, არამედ ეს  დოქტრინა ეხება „რაციონალურ სახელმწიფოს“, რომელმაც იცის თავისი აქტივობის საზღვრები (Aoki 1988).

 მონეტარისტული შეხედულებები იაპონიაში  ეფუძნება ეკონომიკაში ფულის როლის აღიარებას და, აქედან გამომდინარე, მიმართულია ინფლაციასთან ბრძოლაზე და ფასების სტაბილურობაზე.

1973 წლის შემდეგ დაიწყო იაპონიის ფინანსური სისტემის რეფორმირება ლიბერალიზაციის მიმართულებით, რომელიც პირველ რიგში შეეხო საპროცენტო განაკვეთის რეგლამენტირებას. ნევადის უნივერსიტეტის ბიზნესის ადმინისტრირების კოლეჯის ეკონომიკის დეპარტამენტის პროფესორი თომას ფ. კარგილის (Thomas F. Cargill) თანახმად, ამ პერიოდამდე იაპონიის ფინანსური სისტემა მნიშვნელოვნად შეზღუდული იყო ფინანსთა სამინისტროს (MoF) და იაპონიის ბანკის (BoJ) რეგულაციებითა და ადმინისტრაციული ხელმძღვანელობით და ხასიათდებოდა დეპოზიტებისა და სესხების საპროცენტო განაკვეთების შეზღუდვით, ბაზრის მონაწილეებისთვის შეზღუდული პორტფელის შესაძლებლობებით, განუვითარებელი ფასიანი ქაღალდების ბაზრებითა და საერთაშორისო კაპიტალის ნაკადების შეზღუდვებით (Cargil 1986:21). თავის ნაშრომში „იაპონიის მონეტარული პოლიტიკა, ფონდების ნაკადები და შიდა ფინანსური ლიბერალიზაცია“ თომას ფ. კარგილი აანალიზებს იაპონიის მონეტარული პოლიტიკის ცვალებად ფინანსურ გარემოს და მის გავლენას მონეტარული პოლიტიკის წარმართვასა და ზემოქმედებაზე. ამისათვის ნაშრომში განხილულია ჯერ  ლიბერალიზაციამდე ფულადი ნაკადების ძირითადი მახასიათებლები და აღნიშულია, თუ როგორ ეყრდნობოდა იაპონიის ბანკის მონეტარული პოლიტიკა ამ ფულადი ნაკადების მოდელებს და ფინანსური სისტემის მაღალრეგულირებად ბუნებას. შემდეგ ავტორი გამოყოფს ფულადი ნაკადების ძირითად ცვლილებებს, რომლებსაც ადგილი ჰქონდა 1973–1974 წლების პირველი ნავთობის შოკის შემდეგ და რომლებიც გამოწვეული იყო იმ პერიოდში მიმდინარე ლიბერალიზაციით. დაბოლოს, ნაშრომში ნაჩვენებია, თუ როგორ იმოქმედა ამ ცვლილებებმა იაპონიის ბანკის შიდა ფინანსურ გარემოზე და განიხილა იაპონიის ბანკის პოლიტიკის რეაგირება ამ ცვლილებებზე. სტატიის დასასრულს კი ფ. კარგილი აკეთებს კომენტარებს იაპონიის ბანკის ახალი პოლიტიკის ინსტრუმენტების შესახებ.

1997 წელს იაპონელი ეკონომისტი, ეროვნული უნივერსიტეტის პოლიტიკური მეცნიერებათა უმაღლესი სკოლის (GRIPS) პროფესორი და 2004-2005 წლებში იაპონიის ეკონომიკური ასოციაციის პრეზიდენტი ტაკატოში იტო (Takatoshi Ito)[1] და მისი თანაავტორები, ამერიკელი ეკონომისტები თ.კარგილი (Cargill Thomas F.) და მ.მ.ჰაჩისონი (Michael M.Hutchison)[2] თავიანთ წიგნში „იაპონიის მონეტარული პოლიტიკის პოლიტიკური ეკონომია“ („The Political Economy of Japanese Monetary Policy“) ფართო ტექნიკურ, პოლიტიკურ და ინსტიტუციურ კონტექსტში იკვლევენ იაპონიაში მონეტარული და ფინანსური პოლიტიკის ფორმირებასა და განხორციელებას (Cargill, Hutchison,  Ito 1997).

თავის სტატიაში ავტორები ძირითად ყურადღებას ამახვილებენ  ბრეტონ-ვუდსის სისტემის დაშლის შემდეგ არსებულ ფიქსირებული გაცვლითი კურსებს 1970-იანი წლების დასაწყისში და, ასევე, ამ პერიოდში  პოლიტიკისა და ინსტიტუტების გავლენაზე თანამედროვე იაპონიის ეკონომიკის ფორმირებაზე.

ნაშრომში გაანალიზებული და სისტემატიზირებულია ამ სფეროში არსებული სამეცნიერო ლიტერატურა და ასევე წარმოდგენილია ავტორების საკუთარი კვლევის შედეგები, განხილულია თითოეულ თემასთან დაკავშირებული თეორიული არგუმენტები და ემპირიული მტკიცებულებები.

განხილული საკითხებს შორის არის დაბალი ინფლაცია იაპონიაში,  ცენტრალური ბანკების ისტორიული განვითარება, 1980-იანი წლების იაპონური „ბუშტისებრი ეკონომიკა“ (“bubble economy”), პოლიტიკურად მოტივირებული ბიზნეს-ციკლები, 1990-იან წლებში იაპონიაში საბანკო და ფინანსური კრიზისის გამომწვევი მიზეზები და სხვ.

იაპონიაში ლიბერალური ცვლილებებისა და 1970-ანი წლების შუა პერიოდში მსხვილმასშტაბიანი ფინანსური რეფორმების განხორციელებამდე მიმდინარე დებატების შეფასების საფუძველზე, თომას კარგილი (Cargill Thomas F.)  და როიამა შოიჩი (Royama Shoichi) (Cargill T. F., Royama Shoichi, 1999) გამოყოფდნენ იაპონიის ფულად-საკრედიტო პოლიტიკის რვა განმსაზღვრელს:

1. კერძო და კორპორაციულ სექტორებს შორის ფინანსური რესურსების გადანაწილების არსებული სტრუქტურა. ამ სტრუქტურისთვის დამახასიათებელი იყო ფინანსური რესურსების დეფიციტი კორპორაციულ სექტორში და სახსრების სიჭარბე საოჯახო მეურნეობების სექტორში;
2. ეკონომიკის კორპორაციული სექტორის დამოკიდებულება საბანკო სისტემაზე დაფინანსების მოპოვებისას.  მკლევართა მოსაზრებით, ეს ნიშნავდა უფრო მეტ დამოკიდებულებას ბანკის დაკრედიტებაზე, ვიდრე კაპიტალის ინვესტიციებზე;
3. სავაჭრო კრედიტების მნიშვნელოვანი მოცულობის არსებობა ფინანსური ნაკადების სტრუქტურაში, რაც კიდევ უფრო აძლიერებდა კავშირებს საბანკო სისტემას, კორპორატიულ სექტორსა და მრავალ ინსტიტუტს შორის;
4. საკრედიტო რესურსების გამოყენებაზე ფართო ნორმატიული შეზღუდვები, რომლებიც არსებოდა თითქმის ყველა საპროცენტო განაკვეთზე დაწესებულ შეზღუდვებთან;
5. ბანკის ლიკვიდობის სტრუქტურული დისბალანსი, ანუ ბანკთაშორის ბაზარზე საქალაქო ბანკებსა და სხვა ფინანსურ ინსტიტუტებს შორის კაპიტალის მოძრაობის დამკვიდრებული სისტემა, რომლის დროსაც საქალაქო ბანკები ახორციელებდნენ მსხვილი კორპორაციების დაკრედიტებას და განიცდიდნენ ფინანსური რესურსების ნაკლებობას, ხოლო  რეგიონულ ბანკებს ჰქონდათ ჭარბი ფინანსური რესურსები, რადგან ისინი აკრედიტებდნენ მცირე და საშუალო ბიზნესს;
6. საქალაქო ბანკების, მსხვილი რეგიონული ბანკების, გრძელვადიანი დაფინანსების ბანკების დამოკიდებულება იაპონიის ბანკის (BoJ) პირდაპირ სესხებზე, რომელიც წარმოადგენდა კომერციული ბანკების კაპიტალის ძირითად წყაროს;
7. იაპონიის ეროვნული ფინანსური ბაზრის იზოლაცია კაპიტალის საერთაშორისო ბაზრებიდან, რაც განპირობებული იყო კაპიტალის მოძრაობის შეზღუდვით იაპონიის ეკონომიკის არსებული სტრუქტურის გამო. ეს შეზღუდვები არსებობდნენ 1973 წლამდე;
8. სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების სრულფასოვანი ბაზრის არარსებობა, რაც გამოწვეული იყო სახელმწიფოს ფინანსური რესურსების ნაკლებობით. ეს არ აძლევდა  იაპონიის ბანკს (BoJ) საშუალებას გამოეყენებინა ისეთი მოქნილი მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტი, როგორიცაა ოპერაციები ღია ბაზრზე. ამის გამო იაპონიის ბანკის მთავარი ინსტრუმენტი იყო სააღრიცხვო მექანიზმი.

მონეტარიზმის ყველაზე დიდი მხარდამჭერი და თეორიული ლიდერი იაპოიაში არის ჩიკაგოს სკოლისა და მისი მამამთავარის მილტონ ფრიდმანის მიმდევარი ტოკიოს უნივერსიტეტის პროფესორი ბიზნეს ისტორიის მიმართულებით იოსიო სუძუკი (Yoshio Suzuki)[3].

იოსიო სუძუკის ეკონომიკურმა შეხედულებებმა დიდი გავლებნა მოახდინა იაპონიის ფულად-საკრედიტო პოლიტიკაზე გასული საუკუნის 70-80-ან წლებში.

იოსიო სუძუკის მიერ დაწერილია ისეთი შრომები, როგორიცაა „ფული და საბანკო საქმე თანამედროვე იაპონიაში“ (Suzuki Y. 1980), „იაპონიის მონეტარული პოლიტიკა ბოლო 10 წლის განმავლობაში“ (Suzuki Y. 1985), „ფული, ფინანსები და მაკროეკონომიკური მაჩვენებლები იაპონიაში“ (Suzuki Y. 1986)  და სხვ.

ნაშრომში „იაპონიის მონეტარული პოლიტიკა ბოლო 10 წლის განმავლობაში“ განხილულია იაპონიის მონეტარული პოლიტიკა 1975-დან 1985 წლამდე. ავტორის მოსაზრებით, დროის ამ მონაკვეთში იაპონიის ბანკის (BoJ) მონეტარული პოლიტიკა მიმართული იყო რამოდენიმე საკვანძო მიზნის მიღწევაზე.

პირველ რიგში,  ეს იყო ფულის მასის ტარგეტირება  და ფულის მასის (M₂+CDs) განხილვა მონეტარული პოლიტიკის შუალედურ მიზნად.

მნიშვნელოვან ასპექტს ასევე წარმოადგენდა კონტროლი ფულის მასის მიწოდებაზე. 1970- 1985 წლებში ფულის მასის ზრდის ტემპების კვლევისას, იოსიო სუძუკიმ დაადგინა, რომ ფულის მასის ზრდის ტემპი მერყრობდა ტრენდის ხაზიდან გადახრის შედარებით ვიწრო დიაპაზონში, რომელიც შეადგენდა -2,5%-დან +2,5%-მდე. 

გარდა ამისა, იაპონიის ბანკი ფოკუსირებული იყო ფასების სტაბილურობაზე, რომელსაც ხელი უნდა შეეწყო ეროვნული ეკონომიკის შემდგომ პროგრესულ განვითარებას.

ი.სუძუკის შეფასებით, კიდევ ერთ მნიშვნელოვან ელემენტს წარმოადგენდა საერთაშორისო ასპექტი, ვინაიდან საერთაშორისო დონეზე აქტიურად მიმდინარეობდა დისკუსიები სავაჭრო დისბალანსთან დაკავშირებით. თუმცა, როგორც ამას აღნიშნავდა იოსიო სუძუკი, იაპონიის ზოგიერთი ოფიციალური პირი ერიდებოდნენ არსებული დისბალანსის მოსაგვარებლად მონეტარული პოლიტიკის შემდგომ გაფართოებას.

იოსიო სუძუკის ნაშრომში ხაზგასმით არის აღნიშნული, რომ 1975-1985 წლებში იაპონიის ბანკი კარგად აცნობიერებდა, რომ ფინანსური დერეგულაცია ცვლიდა მონეტარული პოლიტიკის გადაცემის მექანიზმს, ეს კი მოითხოვდა მეტი ყურადღების გამახვილებას საპროცენტო განაკვეთის კორექტირებაზე, რაც უნდა განხორციელდეს არა ტრადიციული მეთოდების დახმარებით, არამედ ფულის ბაზრის ოპერაციების მეშვეობით.

იოსიო სუძუკისთვის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს პრობლემას  წარმოადგენს იაპონიის ეკონომიკის მდგრადობა და მისი თვითრეგულირების უნარის განსაზღვრა.

მილტონ ფრიდმანის კონცეფციაზე დაყრდნობით, იოსიო სუძუკი და მისი ხელმძღვანელობით იაპონიის ბანკის (BoJ) მონეტარული და ეკონომიკური კვლევების ინსტიტუტის სხვა თანამშრომლები ცდილობენ იაპონიის ახალი საკრედიტო პოლიტიკის შემუშავებას, რომელშიც უნდა გათვალისწინებულიყო კრედიტის სტრუქტურაში მომხდარი ცვლილებები. ამგვარად, თავის კვლევებში ი. სუძუკი, იაპონიის ბანკის მონეტარული და ეკონომიკური კვლევების ინსტიტუტის და ნომურას სამეცნიერო ინსტიტუტის მკვლევარები ახორციელებდნენ კრედიტისა და ფულის მიმოქცევის  თეორიის შემუშავებას.

იოსიო სუძუკის ეკონომიკური შეხედულებების საფუძველზე და იაპონიის ბანკის მონეტარული პოლიტიკის გატარებით, რაც ძირითადად გამოიხატებოდა ფულის ემისიის შეზღუდვაში,  ქვეყანაში ინფლაციის პროცესი შენელდა და ფასების დონე სტაბილური გახდა. 

იოსიო სუძუკისთვის მნიშვნელოვანი იყო იმის შეფასება, თუ რამდენად ადაპტირებულია იაპონიის ეკონომიკა ცვლილებებისადმი, რამდენად შეუძლია მას სახელმწიფოს ჩარევის გარეშე მიაღწიოს წონასწორობას და როგორ შეუძლია განახორციელოს თვითრეგულირება. ანუ, იოსიო სუძუკი ცდილობდა გაეგო, თუ რამდენად სტაბილური და მდგრადია იაპონიის ეკონომიკა. ი.სუძუკი მიდის დასკვნამდე, რომ ეკონომიკას ზოგადად,  ხოლო იაპონურ ეკონომიკას კი კერძოდ, შეუძლია თვითრეგულირება და წონასწორული მდგომარეობის მიღწევა სახელმწიფოს ჩარევის გარეშე. იოსიო სუძუკის აზრით სახელმწიფო პირდაპირ არ უნდა ერეოდეს ეკონომიკურ ცხოვრებაში, კერძოდ არ უნდა ხდებოდეს რამე სახით სახელმწიფოს ზემოქმედება ფასებზე და ჩარევა ფულადი ბაზრის ფუნქციონირებაში, ვინაიდან ასეთ ჩარევას შეუძლია მხოლოდ შეამციროს ბაზრის თვითმარეგულირებელი შესაძლებლობები და შეასუსტოს კერძო მეწარმეობა. იაპონიისთვის მას მიუღებლად მიაჩნია საპროცენტო განაკვეთის რეგულირება და, განსაკუთრებით, დაბალი პროცენტის კეინსური პოლიტიკის გატარება, ვინაიდან ამგვარ ჩარევას მოყვება ისეთი ნეგატიური შედეგები, როგორიცაა კერძო მეწარმეობის შესუსტება, საბაზრო ეკონომიკის არაეფექტიანობა და ფინანსური რესურსების ოპტიმალური განაწილების დარღვევა.  მე-20 საუკუნის 70-იანი წლების მეორე ნახევრის მოკლევადიანი პერიოდის ანალიზისა და მიღებული შედეგების საფუძველზე, 1980-ან წლებში ი. სუძუკი მივიდა დასკვნამდე, რომ მონეტარიზმმა წარმატებას მიაღწია იაპონიაში.

მონეტარული პოლიტიკა, რომელსაც ატარებდა იაპონია, ფორმალურად სხვა ქვეყნებში გატარებული  მონეტარული პოლიტიკის იდენტური იყო, მაგრამ შინაგანად ის ხშირად სპეციფიკურ ხასიათს ატარებდ (Ackley, Ishi 1976:196).

მე-20 საუკუნის 90-იან წლებში იაპონიის ეკონომიკური ზრდის საკითხზე მსჯელობისას იაპონელი ეკონომისტი ჰორიუჩი აკიიოში (Horiuchi Akiyoshi) თავის 1999 წელს დაწერილ ნაშრომში „An Overview of Financial Reforms in Japan - Path Dependence and Adaptive Efficiency“ განმარტავდა, თუ როგორ გამოიწვია იაპონიის მთავრობის მიერ განხორციელებულმა პოლიტიკამ ფინანსური სისტემის ინერტულობა, რამაც 1980-იან წლებიდან მოყოლებული ხელი შეუშალა იაპონიის ფინანსურ სისტემას გარე გარემოში მიმდინარე სწრაფ ცვლილებებთან ადაპტაციაში (Horiuchi 1999:193-205).

ჰორიუჩი აკიიოში აღნიშნავდა, რომ მიუხედავად ფართოდ გავრცელებული მოსაზრებისა, რომ იაპონიის ეკონომიკური ზრდა დიდწილად ეფუძნებოდა დაბალი საპროცენტო განაკვეთის პოლიტიკას, რომელიც ასტიმულირებდა ინვესტიციებს, საპროცენტო განაკვეთები იაპონიაში ნომინალური თვალსაზრისით 1950-იან და 1960-იან წლებში ინფლაციის გათვალისწინებითაც კი უფრო მაღალი იყო, ვიდრე მსოფლიოს სხვა განვითარებულ ქვეყნებში (Horiuchi 1999:179; Horiuchi, Katsutoshi 1996).

რობერტ ლ. ჰეტზელი (Hetzel Robert L.), რომელიც 1981-1984 წლებში იყო რიჩმონდის ფედერალური სარეზერვო ბანკის მკვლევარი, ხოლო 1985-2004 წლებში იყო რიჩმონდის ფედერალური სარეზერვო ბანკის ვიცე-პრეზიდენტი (იხ. Hetzel Robert L. VITA)[4], 1999 წელს დაწერილ ნაშრომში „იაპონიის მონეტარული პოლიტიკა: რაოდენობრივი თეორიის პერსპექტივა“ (Hetzel 1999:1-25) აღნიშნავდა, რომ მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პერიოდში იაპონიამ სხვადასხვა მონეტარული რეჟიმი დანერგა და მსოფლიოს შეუძლია ღირებული ეკონომიკური გაკვეთილების მიღება იაპონიის გამოცდილებიდან მისი მონეტარული პოლიტიკის ისტორიის შესწავლით. ასეთი შეფასებით  რობერტ ლ. ჰეტზელმა აღიარა იაპონიის წვლილი მონეტარიზმის განვითარებაში.

თუმცა, 21-ე საუკუნემ კიდევ მეტი სიახლე შემოიტანა ეკონომიკურ მეცნიერებაში ამ მიმართულებით იაპონური მონეტარული პრაქტიკის სახით, და თუ მე-20 საუკუნის ბოლოს იაპონური მონეტარიზმის ძირითად მიზანს წარმოადგენდა ფულის მასის კონტროლი, 21-ე საუკუნეში ეს მიზანი შეიცვალა, რამაც მეცნიერებს საშუალება მისცა მისთვის „იაპონური პოსტმონეტარიზმი“ ეწოდებინათ.

დასკვნა

იაპონურ ეკონომიკურ აზროვნებაში კეინსიანელური პარადიგმის მონეტარიზმით ჩანაცვლება არ წარმოადგენდა იაპონიის ეკონომიკის განვითარების თაობაზე წინა იდეებისა და შეხედულებების უბრალო უარყოფა. ეს იყო სახელმწიფოს მაკროეკონომიკური პოლიტიკის თანდათანობითი შეცვლა, მისი ევოლუციური განვითარება, რაც იაპონიის ეკონომიკაში მომხდარი ცვლილებებით იყო გამოწვეული. უპირველეს ყოვლისა, ეს ეხება 1970-ანი წლების ფინანსურ და ნავთობის კრიზისებს, 1971 წლის ბრეტონ-ვუდსის სისტემის კოლაფსს, რამაც მონეტარული თეორია და მისი ინსტრუმენტარი აქცია იაპონიის ეროვნული ვალუტის სტაბილურობის გარანტად. ამგვარად იაპონიაში ჩამოყალიბებულმა მონეტარიზმა მიიღო სპეციფიკური სახე, რომელშიც სახელმწიფოს როლი მნიშვნელოვნად იყო გადაფასებული, თუმცა არა უარყოფილი. გარდა ამისა, იაპონიის ბანკი და სამინისტროები დიდწილად განსაზღვრამდნენ და გარკვეულ ჩარჩოებში ათავსებდნენ ქვეყანაში მიმდინარე პროცესებს. ყოველივე ამან კი იაპონიის მონეტარიზმს ინსტიტუციონალური ნიშნები შესძინა.

გამოყენებული ლიტერატურა

კეპულაძე, გ., არნანია-კეპულაძე თ. (2025) იაპონური კეინსიანელობა და მისი ევოლუციის თავისებურებანი, ჟურნალი „ეკონომისტი“, N3: 91-100. DOI: 10.52340/ekonomisti.2025.03.03  

Ackley Gardner, Ishi Hiromitsu (1976). Fiscal, Monetary and Related Policies, Asia’s New Giant. How the Japanese Economy Works / Hugh Patrick, Henry Rosovsky (ed.). The Brookings Institute, Washington D.C.

Aoki, M. (1988). Information, Incentives, and Bargaining in the Japanese Economy. Cambridge; New York: Cambridge University Press.

Cargil, T.F. (1986). Japanese Monetary Policy, Flow of Funds, and Domestic Financial Liberalization. Economic Review of the Federal Reserve Bank of San Francisco, N3: 21-32. https://www.frbsf.org/wp-content/uploads/86-3_21-32.pdf

Cargill, T., Hutchison, M., Ito, T. (1997). The political economy of Japanese monetary policy. Cambridge, Mass.: MIT Press.

Cargill Th. F., RoyamaSh. (1999). Monetary Policy Prior to Reform, Banking in Japan. Volume II: Japanese Banking in the High-Growth Era, 1952-1973, ed. by William M. Tsutsui, London, Pp. 221-229.

Friedman, M. (1968). The Role of Monetary Policy. American Economic Review, 58(1):1–175

Hetzel Robert L. (1999). Japanese Monetary Policy: A Quantity Theory Perspective, Federal Reserve Bank of Richmond, Economic Quarterly, Volume 85, N1:1-25. https://www.richmondfed.org/-/media/RichmondFedOrg/publications/research/economic_quarterly/1999/winter/pdf/hetzel1.pdf

Horiuchi, A. (1999). An Overview of Financial Reforms in Japan - Path Dependence and Adaptive Efficiency, Journal “Economic Review”, Vol. 50, No.3:193-205.

HoriuchiA., Katsutoshi Sh. (1996). The Deterioration of Banks’ Balance Sheets in Japan: Risk-Taking and Recapitalisation. Discussion Paper, No. 96F13, The University of Tokyo.

Ito, T., Hoshi T. (1992). The Japanese Economy. MIT Press. https://books.google.ge/books?hl=en&lr=&id=E-jIDwAAQBAJ&oi=fnd&pg=PR7&dq=Ito,+T.+(1992).+The+Japanese+Economy.+MIT+Press+pdf&ots=62lbev1kYF&sig=t71NBoWd5YOuO1VnmND2LZrxVUs&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

Johnson, C. (1982). MITI and the Japanese Miracle: The Growth of Industrial Policy, 1925–1975. Stanford University Press

Suzuki, T. (1971). Money Supply and Economic Stability in Japan. Keizai Kenkyu Journal, 24(3): 201–220.

Suzuki Y. (1980). Money and banking in contemporary Japan: the theoretical setting and its application, New Haven: Yale University Press, ISBN0300022557, 1980.

Suzuki Y. (1985). Japan’s Monetary Policy Over the Past 10 Years, Bank of Japan Monetary and Economic Studies 3, N2:13-36.

Suzuki Y. (1986). Money, Finance, and Macroeconomic Performance in Japan, Yale University Press.

---