DOI: 10.52340/ekonomisti.2026.01.08

ანოტაცია. ნაშრომში წარმოდგენილია საბანკო სექტორში მაკროპრუდენციულიმმართველობის შესახებ სავალუტო ფონდის, საქართველოს ეროვნული ბანკის, ბაზელის ჯგუფის და სხვათა მიერ მიღებული დოკუმენტების, პოლიტიკის, სტრატეგიების მიხევდით გადაწყვეტილებები. მსოფლიოში მიმდინარე ფინანსურმა კრიზისებიდან გამომდინარე აუცილებელი გახდა ისეთი პოლიტიკის და მმართველობის სისტემის შემუშავება საბანკო სექტორში, რომელიც მინიმუმამდე შეამცირებდა რისკებს და უზრუნველოყოფდა ფინანსური გარემოს სტამილურობას. მე-20 საუკუნეში დაიწყეს ამ საკითხებზე ფიქრი და შესაბამისად გარკვეული დოკუმენტების შემუშავება, ხოლო 21-ე საუკუნეში უფრო აქტიურ ფაზაში გადავიდა. სტატიაში განხილულია და გაანალიზებულია ციფრობრივი მონაცემები როგორც ზოგადი, ისე კონკრეტულ სამ ბანკთან მიმართებაში (SIB  ბანკებია:  სააქციო საზოგადოება (სს) „თიბისი ბანკი,“  სს „საქართველოს ბანკი, “ სს „ლიბერთი ბანკი“),  რომელიც  ეროვნული ბანკის მიერ  იქნა გამოყოფილი  (SIB) და მათთვის კაპიტალის დამატებითი დარიცხვების ანალიზი.  

საკვანძო სიტყვები:საბანკო სექტორი;  კვლევა, მაკროპრუდენციული სტრატეგია და პოლიტიკა, სისტემურად მნიშვნელოვანი ბანკები, ფინანსური სტაბილურობა.

****

  მსოფლიოში მიმდინარე ფინანსურმა კრიზისებმა, დღის წესრიგში დააყენა ისეთი პოლიტიკის და მმართველობის სისტემის შემუშავება საბანკო სექტორში, რომელიც მინიმუმამდე შეამცირებდა რისკებს და უზრუნველოყოფდა ფინანსური გარემოს სტამილურობას. გასული საუკუნეში დაიწყეს ამ საკითხებზე ფიქრი და გარკვეული დოკუმენტების შემუშავება, ხოლო 21-ე საუკუნეში, უკვე აქტიურად ჩაერთვნენ მსოფლიო ბანკი, სავალუტო ფონდი, ევრო ბანკი და ა.შ. სწორედ არსებული საჭიროებებიდან გამომდინარე 2014 წლის 17 ოქტომბერს შეიქმნა ფინანსური სტაბილურობის კომიტეტი (FSC), რომელიც იკრიბება კვარტალში ერთხელ, წინასწარ გამოცხადებული კალენდრის მიხედვით, სისტემური რისკების ანალიზისა და ფინანსური სექტორის ციკლური მდგომარეობის შესაფასებლად. ამასთან, FSC ცენტრალური ბანკის მმართველს ურჩევს CCyB-სა და სხვა მაკროპრუდენციული ინსტრუმენტების შესახებ ქმედებებს. თუმცა აღსანიშნავია, რომ  საბოლოო გადაწყვეტილებები მმართველის გადასაწყვეტია, მიღებული გადაწყვეტილებები პრესრელიზის საშუალებით ვრცელდება, ხოლო  წელიწადში ორჯერ კომიტეტის სხდომას მოჰყვება პრესკონფერენცია.

გლობალურ გარემოში მიმდინარე ამ  საკითხებმა საქართველოს საბანკო სისტემაში წარმოქმნა აუცილებლობა ეროვნული ბანკის მიერ შემუშავებული და 2019 წლის 29 მაისს მიღებულიყო - მაკროპრუდენციული პოლიტიკის სტრატეგია საქართველოსთვის.  ამასთნ ეს დოკუმენტი ითვალისწინებს ევროპის სისტემური რისკების საბჭოს რეკომენდაციებს (ESRB/2013/1)  და ძირითადად ემსახურება ფინანსური ბაზრის მონაწილეებისთვის კომუნიკაციის, გამჭვირვალობისა და მაკროპრუდენციული პოლიტიკის პროგნოზირებადობის გაუმჯობესებას (ერ. ბანკის პოლიტიკა https://nbg.gov.ge/f,  -geo-d1c42234.pdf?v=ay43p)

ბუნებრივია, ამ სტრატეგიის მიზნების რეალიზიაციისთვის აუცილებელი გახდა  საბჭოს შექმნა და „საქართველოს ეროვნული ბანკის“ (სებ) შესახებ ორგანული კანონის საფუძველზე 2020 წელს შეიქმნა უწყებათაშორისი ფინანსური სტაბილურობის საბჭო (IFSC), რომლის კომიტეტის წევრები არიან საქართველოს ფინანსთა მინისტრი (საბჭო თავმჯდომარე); ეროვნული ბანკის პრეზიდენტი; საქართველოს დეპოზიტების დაზღვევის სააგენტოს ხელმძღვანელი და საქართველოს დაზღვევის სახელმწიფო ზედამხედველობის სამსახურის უფროსი. საბჭოს მთავარი მოვალეობაა ფინანსური კრიზისების მართვის მექანიზმების შემუშავება ფინანსური სისტემის სტაბილური ფუნქციონირების უზრუნველსაყოფად. კომიტეტის სხდომა იმართება წელიწადში ერთხელ მაინც ან ეროვნული ბანკის მოთხოვნით, სადაც განიხილება სამოქმედო გეგმები და კრიზისების მართვის ძირითადი სტრატეგიები. გარდა ამისა, საბჭოს ფარგლებში ასევე მუშავდება საერთო სააგენტოთაშორისი ოპერატიული დოკუმენტები.

კონტრციკლური კაპიტალის ბუფერის ჩარჩო  CCyB  შემოღებულ იქნა (2017 წლის 18 დეკემბერს) ბაზელ III-ის ფარგლებში (Basel Committee on Banking Supervision). კონტრციკლური ბუფერი უნდა დაკმაყოფილდეს მხოლოდ საერთო პირველი რიგის კაპიტალის გამოყენებით და განისაზღვრება რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივების მთლიანი 0%-2.5%-ის დიაპაზონში. იგი განისაზღვრება კვარტალურად და, საჭიროების შემთხვევაში, კონტრციკლური ბუფერი იცვლება 0.25 პროცენტული პუნქტით ან ამ თანხის ჯერადით. საპროცენტო განაკვეთის ზრდის შემთხვევაში, კაპიტალის მოთხოვნები უნდა დაკმაყოფილდეს ერთი წლის განმავლობაში; თუმცა, საპროცენტო განაკვეთის შემცირების შემთხვევაში, გათავისუფლება ძალაში შედის დაუყოვნებლივ.

2023 წლის 15 მარტს გამოცხადებული და 2024 წლის 15 მარტიდან ძალაში შესული CCyB განაკვეთი 0%-დან 1%-მდე გაიზარდა. ეროვნული ბანკის ფინანსური სტაბილურობის კომიტეტმა გადაწყვიტა, ციკლისადმი ნეიტრალური კონტრციკლური კაპიტალის ბუფერი (საბაზისო განაკვეთი) 1%-ზე დაეყენებინა. შემდგომში, ციკლისადმი ნეიტრალური კონტრციკლური კაპიტალის ბუფერის საბაზისო განაკვეთი ნორმალურ პერიოდებში 1%-ის ოდენობით განისაზღვრება. ფინანსური სტაბილურობის კომიტეტის გადაწყვეტილების (2023 წლის 29 ნოემბერი) თანახმად, ბანკებს მოეთხოვებათ ნეიტრალური კონტრციკლური კაპიტალის ბუფერის დაგროვება შემდეგი გრაფიკის მიხედვით: 0.25% 2024 წლის 15 მარტისთვის; 0.5% 2025 წლის 15 მარტისთვის; 0.75% 2026 წლის 15 მარტისთვის; 1% 2027 წლის 15 მარტისთვის.

აღსანიშნავია, რომ 2013 წლის 28 ოქტომბრიდან კომერციული ბანკები ექვემდებარებიან ბაზელ III ჩარჩოთი განსაზღვრულ კაპიტალის ადეკვატურობის მოთხოვნას. 2016 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, მინიმალური კაპიტალის კოეფიციენტები (7%, 8.5% და 10.5%) მოიცავს კონსერვაციის ბუფერის 2.5%-იან მოთხოვნას.

2017 წლის 18 დეკემბრიდან შემოღებული და ძალაში შესული კომერციული ბანკები ექვემდებარებიან ბაზელ III ჩარჩოთი განსაზღვრულ კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტს. 2017 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, კაპიტალის მოთხოვნები მოიცავს კაპიტალის კონსერვაციის კოეფიციენტის 2.5%-იან მოთხოვნას. როგორც გამოცხადდა და ძალაში შევიდა 2020 წლის 1 აპრილს, ეროვნულმა ბანკმა COVID-19 პანდემიის საპასუხოდ საბანკო სექტორს კაპიტალის კონსერვაციის კოეფიციენტი 0%-მდე შეუწყვიტა. ფინანსური შემოსავლების საბჭოს გადაწყვეტილების თანახმად (გამოცხადებული 2021 წლის 16 ივნისს), ბანკებს მოეთხოვებოდათ კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტის მოთხოვნის აღდგენა 2024 წლის 1 იანვრამდე. 2022 წლის 30 ივნისიდან 14 ბანკიდან 7-მა აღადგინა მოთხოვნები, ხოლო 2023 წლის 30 სექტემბრიდან, 15 ბანკიდან ყველამ აღადგინა მოთხოვნები. ამასთან, ლევერიჯის კოეფიციენტი (განისაზღვრება, როგორც კაპიტალის საზომი-(პირველი რიგის კაპიტალი- გაყოფილი ექსპოზიციის საზომზე და გამოხატულია პროცენტულად) ყველა ბანკისთვის 5%-ის ოდენობით არის დადგენილი, რაც ძალაში შევიდა 2018 წლის 26 სექტემბრის განცხადებიდან.

ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია სესხის დანაკარგების პროგნოზირების მოთხოვნა. ეროვნული ბანკის მიერ განსაზრვრულია, რომ  ვადაგადაცილებული სესხის ხარისხის მაჩვენებელთან ერთად ბანკებმა რეგულარულად უნდა გადახედონ მსესხებლის ფინანსურ მდგომარეობას და კრედიტუნარიანობას და დარწმუნდნენ, რომ მათ ასევე აქვთ გარკვეული შოკის შთანთქმის უნარი. ამრიგად, არსებული რეზერვის მოთხოვნა მომავალზეა ორიენტირებული. 2018 წლის 29 ივნისს, ეროვნულმა ბანკმა გამოაცხადა IFRS 9 სახელმძღვანელო პრინციპების შემოღება, რომელიც მოითხოვს, რომ ბანკებმა საკრედიტო დანაკარგები მომავალზე ორიენტირებული კრიტერიუმების გამოყენებით გამოთვალონ. ბანკებმა სრულად უნდა გადავიდნენ IFRS 9-ზე 2022 წლისთვის. რეგულაციის განხორციელების უზრუნველსაყოფად, ეროვნული ბანკი რეგულარულად ამზადებს მაკროეკონომიკურ და ფინანსურ პროგნოზებსა და რისკების სცენარებს. გარდა ამისა, საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანით, შემუშავდა ფინანსური ინსტრუმენტების რისკის კატეგორიებისა და მოსალოდნელი საკრედიტო დანაკარგის განსაზღვრის შესახებ რეგულაციის წინასწარი ვერსია, რომელიც დაფუძნებულია IFRS 9-ზე. IFRS პროექტის მიზანია ხელი შეუწყოს კომერციული ბანკების მიერ ფინანსური ინსტრუმენტების მოსალოდნელი დანაკარგების გამოსათვლელად გამოყენებული მიდგომების შედარებას და ფინანსური ანგარიშგების გაუმჯობესებას. სახელმძღვანელოში აღწერილია რამდენიმე მეთოდი, რომელიც კომერციულმა ბანკებმა უნდა გამოიყენონ თავიანთი ფინანსური ინსტრუმენტების რეზერვისთვის. მაგალითად, სახელმძღვანელო განსაზღვრავს: ფინანსური ინსტრუმენტების საკრედიტო რისკის კატეგორიის სამ ეტაპს: შესაბამისი საკრედიტო რისკის კატეგორიების დასადგენად ხარისხობრივ და რაოდენობრივ ინდიკატორებს; დაბინძურების პრინციპებს; კოლექტიური შეფასების ფაქტორებს: მონაცემთა ხარისხს, ერთგვაროვან ჯგუფურ ფორმირებას, გაუფასურების მოდელების აგების ჩარჩოს - დეფოლტის ალბათობა (PD), დანაკარგი დეფოლტის შემთხვევაში (LGD) და ექსპოზიცია დეფოლტის დროს (EAD); სანდო მოდელების შესაქმნელად რეკომენდებული მიდგომებს. კომერციული ბანკების მიერ აქტივების კლასიფიკაციისა და შესაძლო დანაკარგებისთვის რეზერვების შექმნისა და გამოყენების შესახებ არსებული რეგულაცია თანდათანობით გაუქმდება, რადგან IFRS 9-ზე დაფუძნებული ფინანსური ინსტრუმენტების რისკის კატეგორიებისა და მოსალოდნელი საკრედიტო დანაკარგის განსაზღვრის შესახებ რეგულაცია 2023 წელს ამოქმედდება. 2023 წლის 19 ოქტომბრიდან გაუქმდა კომერციული ბანკების მიერ აქტივების კლასიფიკაციისა და შესაძლო დანაკარგებისთვის რეზერვების შექმნისა და გამოყენების შესახებ რეგულაცია. 2023 წლის 1 იანვრიდან დამტკიცდა ფინანსური ინსტრუმენტების რისკის კატეგორიებისა და მოსალოდნელი საკრედიტო დანაკარგების იდენტიფიცირების შესახებ რეგულაცია (2022 წლის 29 დეკემბერი).

არანაკლებ მნიშვნელოვანი საკითხია მოგების განაწილების ლიმიტი. აღსანიშნავია, რომ COVID-19-ის გამო, ბანკებს კაპიტალის მოთხოვნების შემსუბუქება აქვთ CCoB-ის (RWA-ების 2.5%) და Pillar 2 ბუფერის ნაწილის (ვალუტით გამოწვეული საკრედიტო რისკის (CICR) ბუფერის ორი მესამედი) შემცირებით. კომერციულ ბანკებს არ შეუძლიათ კაპიტალის მოთხოვნების შემსუბუქება გამოიყენონ დივიდენდებისთვის, აქციების უკუგამოსყიდვისთვის, კაპიტალის ინვესტიციებისთვის, მენეჯმენტისთვის ცვლადი ანაზღაურების გაზრდისთვის ან სხვა სახის განაწილებისა და გადახდებისთვის, რაც იწვევს ბანკის კაპიტალის შემცირებას. 2022 წლის 30 ივნისიდან 14 ბანკიდან 7-მა უკვე აღადგინა ეს ბუფერები, რაც ნიშნავს, რომ ისინი თავისუფალი არიან შეზღუდვებისგან. თუმცა, ყველა ბანკმა აღადგინა ეს ბუფერები 2024 წლის დასაწყისიდან. თუ კომერციული ბანკი ვერ შეასრულებს კომბინირებული ბუფერის მოთხოვნას, ბანკს უნდა შეეზღუდოს ჩვეულებრივი პირველი რიგის კაპიტალის განაწილება, დამატებითი პირველი რიგის კაპიტალის ინსტრუმენტების გადახდები, რომლებიც წარმოქმნიან მოქნილ ანაზღაურებას (ბონუსს) გადახდის ვალდებულებებს და ეროვნული ბანკის მიერ განსაზღვრული სხვა გადახდები იმ პერიოდისთვის, რომლის განმავლობაშიც ბანკი ვერ აკმაყოფილებს კომბინირებული ბუფერის მოთხოვნას. კაპიტალის კონსერვაციის ბუფერის მეშვეობით კაპიტალის მოთხოვნები შეიცვალა და 2024 წლის დასაწყისისთვის ბანკებმა აღადგინეს კონსერვაციის ბუფერი.

ასევე დგინდება წმინდა სტრეს-ტესტის ბუფერები, ეროვნული ბანკის მიერ ჩატარებული საზედამხედველო სტრეს-ტესტების შესაბამისად. ეროვნული ბანკი ასევე აწესებს კაპიტალის ბუფერებს სექტორული და სახელობითი კონცენტრაციის რისკებისთვის, ასევე ვალუტის ცვალებადობით გამოწვეული საკრედიტო რისკებისთვის (CICR) არაჰეჯირებული უცხოური ვალუტის სესხებისთვის (ღონისძიება გამოცხადდა 2017 წლის 17 დეკემბერს და ძალაში შევიდა 2018 წლის 1 აპრილს). CICR ბუფერი გამოითვლება საკრედიტო რისკის პოზიციების 75%-ზე და მინიმალური კაპიტალის მოთხოვნაზე გამრავლებით. როგორც გამოცხადდა და ძალაში შევიდა 2020 წლის 1 აპრილს, COVID-19 პანდემიის საპასუხოდ, ეროვნულმა ბანკმა საბანკო სექტორს დახმარება გაუწია CICR ბუფერის 0.9%-ით შემცირებით, სულ გამოთავისუფლდა CET1 კაპიტალის 3.4%. ფინანსური ანგარიშგების საბჭოს (FSC ) გადაწყვეტილების (გამოცხადებული 2021 წლის 16 ივნისს) თანახმად , ბანკები ვალდებულნი იქნებიან აღადგინონ CICR ბუფერი 2023 წლის 1 იანვრამდე. ფინანსური ანგარიშგების საბჭოს (FSC ) გადაწყვეტილების (2021 წლის 8 დეკემბერი) თანახმად, რომელიც 2022 წლის 1 იანვრიდან შევიდა ძალაში, CICR-ის გაანგარიშების მეთოდი შეიცვლება და ის განისაზღვრება კომერციული ბანკების საკრედიტო პორტფელის დოლარიზაციის დონის მიხედვით. თუ დოლარიზაცია 40%-ზე ნაკლებია, წონა 40%-ზე იქნება და დოლარიზაციის ყოველი 1 პუნქტით ზრდა გამოიწვევს რისკის წონის 3 პუნქტით ზრდას, მაქსიმუმი კი 100%-ია. 2023 წლის 1 იანვრიდან საქართველოს საბანკო სექტორი გადავიდა IFRS-ზე. ეროვნული ბანკის მიერ გამოცხადებული პრინციპის თანახმად, IFRS-ზე გადასვლისას, სხვა თანაბარ პირობებში, შენარჩუნებულია მარეგულირებელი კაპიტალის ღირებულებისადმი ნეიტრალური მიდგომა. ამ მიზნით კაპიტალის ადეკვატურობის ჩარჩო შეიცვალა. „მე-2 პილარის ფარგლებში კომერციული ბანკებისთვის კაპიტალის ბუფერების განსაზღვრის შესახებ“ რეგულაციას დაემატა საკრედიტო რისკის კორექტირების (CRA) ბუფერი და მისი გაანგარიშების პროცედურა.

ერთ-ერთი მნიშნველოვანი და ყურადსაღებია სესხის შეზღუდვები ან მსესხებლის შესაბამისობის კრიტერიუმები (სესხისა და ღირებულების თანაფარდობის ლიმიტი ). 2019 წლის 1 იანვრიდან, ლარში (ლარში) გაცემულ სესხებზე სესხის მაქსიმალური ლიმიტი 85%-ია, ხოლო უცხოური ვალუტით გაცემულ სესხებზე - 70%. ეს ლიმიტი 2018 წლის 24 დეკემბერს გამოცხადდა. განისაზღვრა სესხის შეზღუდვები ან მსესხებლის შესაბამისობის კრიტერიუმები (ვალუტის მიხედვით დიფერენცირებული ვალის მომსახურებისა და შემოსავლის თანაფარდობის ლიმიტი ). კერძიდ, როგორც 2018 წლის 24 დეკემბერს გამოცხადდა და 2019 წლის 1 იანვრიდან ძალაში შევიდა, უცხოური ვალუტის სესხებზე DSTI ან PTI შემდეგი ლიმიტები ვრცელდება: არაჰეჯირებული მსესხებლებისთვის: თუ შემოსავალი < 2000, მაშინ ლიმიტი 20% (მაქსიმალური ვადიანობა)/25% (სახელშეკრულებო ვადიანობა); თუ 2000 < შემოსავალი < 4000, მაშინ ლიმიტი 25% (მაქსიმალური ვადიანობა)/30% (სახელშეკრულებო ვადიანობა); თუ შემოსავალი > 4000, მაშინ ლიმიტი 30% (მაქსიმალური ვადიანობა)/35% (სახელშეკრულებო ვადიანობა); ჰეჯირებული მსესხებლებისთვის: თუ შემოსავალი < 1000, მაშინ ლიმიტი 25% (მაქსიმალური ვადიანობა)/35% (სახელშეკრულებო ვადიანობა); თუ 1000 < შემოსავალი < 2000, მაშინ ლიმიტი 35% (მაქსიმალური ვადიანობა)/45% (სახელშეკრულებო ვადიანობა); თუ 2000 < შემოსავალი < 4000, მაშინ ლიმიტი 45% (მაქსიმალური დაფარვა)/55% (სახელშეკრულებო დაფარვა); თუ შემოსავალი > 4000, მაშინ ლიმიტი 50% (მაქსიმალური დაფარვა)/60% (სახელშეკრულებო დაფარვა); როგორც გამოცხადდა 2020 წლის 13 მარტს და ძალაში შევიდა 2020 წლის 15 აპრილიდან, გამოიყენება შემდეგი კოეფიციენტები: თუ ყოველთვიური შემოსავალი არ აღემატება 1000 ლარს, PTI არის 20% უცხოური ვალუტის სესხებისთვის (PTI არის 25%, თუ სესხი და შემოსავალი ერთსა და იმავე ვალუტაშია); თუ ყოველთვიური შემოსავალი აღემატება 1000 ლარს, PTI არის 30% უცხოური ვალუტის სესხებისთვის (PTI არის 50%, თუ სესხი და შემოსავალი ერთსა და იმავე ვალუტაშია). როგორც 2022 წლის 25 მარტს გამოცხადდა და 2022 წლის 1 აპრილიდან ძალაში შევიდა, გამოიყენება შემდეგი კოეფიციენტები: თუ ყოველთვიური შემოსავალი არ აღემატება 1500 ლარს, უცხოური ვალუტის სესხებისთვის PTI არის 20% (PTI არის 25%, თუ სესხი და შემოსავალი ერთსა და იმავე ვალუტაშია); თუ ყოველთვიური შემოსავალი 1500 ლარს აღემატება, უცხოური ვალუტის სესხებისთვის PTI არის 30% (PTI არის 50%, თუ სესხი და შემოსავალი ერთსა და იმავე ვალუტაშია). გარდა ამისა, საპროცენტო რისკის საპასუხოდ საჭირო ბუფერების შესაქმნელად, 2022 წლის 1 მაისიდან კომერციულმა ბანკებმა მსესხებლის კრედიტუნარიანობის შეფასებისას უნდა გაითვალისწინონ ცვლადი საპროცენტო განაკვეთის მქონე სესხებზე საპროცენტო განაკვეთის 3-პუნქტიანი შოკი.

ასევე განისაზღვრა სესხის შეზღუდვები ან მსესხებლის შესაბამისობის კრიტერიუმები (ამორტიზაციის პერიოდების ლიმიტი ) 2018 წლის 24 დეკემბერს შემოღებული და 2019 წლის 1 იანვრიდან ამოქმედებული რეგულაციით, მაქსიმალური ვადებია: იპოთეკური სესხი - 15 წელი; უძრავი ქონებით უზრუნველყოფილი სამომხმარებლო სესხი - 10 წელი; სატრანსპორტო სესხი - 6 წელი; ყველა სხვა სამომხმარებლო სესხი (გარდა ბრუნვადი საკრედიტო პროდუქტებისა) - 4 წელი. 2020 წლის 13 მარტს შემოღებული და 2020 წლის 15 აპრილიდან ამოქმედებული რეგულაციით, მაქსიმალური ვადებია: ლარში იპოთეკური სესხი (ან უცხოურ ვალუტაში გაცემული იპოთეკური სესხი, თუ მსესხებლის შემოსავალი და სესხი ერთ ვალუტაშია) - 20 წელი; უცხოურ ვალუტაში გაცემული იპოთეკური სესხი, თუ მსესხებლის შემოსავალი და სესხის ვალუტა განსხვავდება - 15 წელი; უძრავი ქონებით უზრუნველყოფილი სამომხმარებლო სესხი - 10 წელი; სატრანსპორტო სესხი (გარდა ბიზნეს სესხისა) - 6 წელი; ყველა სხვა სამომხმარებლო სესხი - 4 წელი. 2021 წლის 17 დეკემბერს შემოღებული და 2022 წლის 1 იანვრიდან ამოქმედებული რეგულაციით, უცხოური ვალუტით გაცემული იპოთეკური სესხების მაქსიმალური ვადა 15-დან 10 წლამდე შემცირდა, თუ მსესხებლის შემოსავალი და სესხის ვალუტა განსხვავდება. 2022 წლის 4 აგვისტოს შემოღებული და 2022 წლის 16 აგვისტოდან ამოქმედებული რეგულაციით, უზრუნველყოფის გარეშე სამომხმარებლო სესხების მაქსიმალური ვადა 4-დან 3 წლამდე შემცირდა.

ცალკე განისაზღვრა სესხის შეზღუდვები ან მსესხებლის შესაბამისობის კრიტერიუმები (შეზღუდვები დაუცველ სესხებზე). 2018 წლის 17 აპრილს გამოცხადებული და 2018 წლის 7 მაისიდან ძალაში მყოფი ახალი რეგულაცია ბანკებს ავალდებულებს, ჩაატარონ მომხმარებლის კრედიტუნარიანობის დეტალური ანალიზი. იმ სესხების პორტფელი, რომლისთვისაც მსესხებლის შემოსავალი არ შემოწმებულა, არ უნდა აღემატებოდეს ბანკის საზედამხედველო კაპიტალის 25% -ს .

კრედიტუნარიანობის სიღრმისეული ანალიზი. იმ სესხების წილი, რომელთა ანალიზიც არ ჩატარებულა, არ უნდა აღემატებოდეს ბანკის მარეგულირებელი კაპიტალის 25%-ს . როგორც 2020 წლის 13 მარტს გამოცხადდა და 2020 წლის 15 აპრილს შევიდა ძალაში, PTI/LTV მოთხოვნის მიღების შემდეგ, ზემოაღნიშნული მოთხოვნა ძალადაკარგული გახდა. 2018 წლის 7 აგვისტოდან (გამოაცხადეს 2018 წლის 21 ივლისს), სესხის წლიური ეფექტური საპროცენტო განაკვეთი არ უნდა აღემატებოდეს 50%-ს. მსხვილი რისკების შესახებ რეგულაცია აწესებს ლიმიტს პირველი რიგის კაპიტალის 25%-ის ოდენობით ერთი მსესხებლისთვის ან ურთიერთდაკავშირებული მსესხებლების ჯგუფისთვის. ეს რეგულაცია მიღებულ იქნა 2019 წლის 21 ნოემბერს და ძალაში შევიდა 2020 წლის 1 ივნისს.

დაწესდა გარკვეული ლიმიტები

• საყოფაცხოვრებო სესხებზე (უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული სესხები) ზემოქმედების ლიმიტები. კერძოდ, 2016 წლის 29 დეკემბერს გამოცხადებული და 2017 წლის 15 იანვრიდან ამოქმედებული რეგულაციის თანახმად, ფიზიკური პირებისთვის უცხოური ვალუტით 100,000 ლარის ეკვივალენტამდე სესხის გაცემა აკრძალულია. 2019 წლის 23 იანვრიდან ამოქმედებული რეგულაციის თანახმად (გამოცხადებული 2019 წლის 18 იანვარს), ახალი უცხოური ვალუტის სესხების ზედა ზღვარი გაორმაგდა და 200,000 ლარის ეკვივალენტს მიაღწია. 2024 წლის 1 იანვრიდან ამოქმედებული (გამოცხადებული 2023 წლის 18 ოქტომბერს) ახალი არაჰეჯირებული უცხოური ვალუტის სესხების ზედა ზღვარი რეგულირებადი ფინანსური ინსტიტუტებისთვის 300,000 ლარის ეკვივალენტამდე გაიზარდა. 2024 წლის 1 მაისიდან ამოქმედებული (გამოცხადებული 2024 წლის 8 აპრილს) ახალი არაჰეჯირებული უცხოური ვალუტის სესხების ზედა ზღვარი რეგულირებადი ფინანსური ინსტიტუტებისთვის 400,000 ლარის ეკვივალენტამდე გაიზარდა. ფინანსური უსაფრთხოების საბჭოს (FSC) გადაწყვეტილების თანახმად, რომელიც 2025 წლის 1 იანვრიდან ამოქმედდა (გამოცხადდა 2024 წლის 27 ნოემბერს), რეგულირებადი ფინანსური ინსტიტუტებისთვის ახალი არაჰეჯირებული უცხოური ვალუტით სესხების ზედა ზღვარი 500 000 ლარის ეკვივალენტამდე იზრდება.
• ლიმიტი, რომელიც დაფუძნებულია მსესხებლის ლევერიჯზე. 2019 წლის 25 აპრილიდან ძალაში შესული ინსტრუქციის თანახმად, უძრავი ქონების დეველოპერების დაფინანსებისთვის, კომერციულ ბანკებს მოეთხოვებათ შეინარჩუნონ 30%-იანი სააქციო კაპიტალის თანაფარდობა კონკრეტული უძრავი ქონების განვითარების პროექტის დაფინანსების მთელი პერიოდის განმავლობაში. როგორც წესი, პროექტის დასრულებამდე, უძრავი ქონების დეველოპერები წარმოადგენენ ფიზიკური პირებისთვის პროექტში ბინების შესაძენად გაცემული იპოთეკური სესხების გარანტებს; შესაბამისად, უძრავი ქონების დეველოპერის დაუფარავი ექსპოზიცია მუდმივად მცირდება ახლად გაცემული იპოთეკური სესხების თანხებით, ისე, რომ დეველოპერის მთლიანი დაფინანსების ლიმიტი არ გადაჭარბდეს.
• ცალკე აღსანიშნავია  ლიკვიდურობის ბუფერის მოთხოვნები (ლიკვიდურობის დაფარვის კოეფიციენტი), ლიკვიდურობის ლიმიტი ძალაში შევიდა 2017 წლის 1 სექტემბრიდან (გამოცხადდა 2017 წლის 15 მაისს). ბანკებს მოეთხოვებათ შეინარჩუნონ ლიკვიდურობის ისეთი დონე, რომელიც გაუძლებს სახსრების შემოდინების და გადინების დეფიციტს 30-დღიანი სტრესული სცენარის განმავლობაში. მოთხოვნა განისაზღვრა 75%-ით ლარში დეპოზიტებისთვის და 100%-ით უცხოური ვალუტით დეპოზიტებისთვის ეტაპობრივი დანერგვის პერიოდის გარეშე. 2020 წლის 1 მაისიდან ლარში დეპოზიტებისთვის ლიკვიდურობის 75%-იანი ლიმიტი გაუქმდა 1 წლით, 2021 წლის 1 მაისამდე.

ადგილობრივი ვალუტის ვალდებულებებისთვის ლიმიტის საპროცენტო განაკვეთს (LCR) ხელსაყრელი რეჟიმი აქვს: თუ უცხოური ვალუტის კურსი და საერთო LCR 100%-ზე მეტი დარჩება, ქართული ლარის ვალდებულებების LCR შეიძლება 75%-მდე დაბალი იყოს. რეგულაცია 2017 წლის 15 მაისს შემოიღეს და 2017 წლის 1 სექტემბრიდან ამოქმედდა.

არანაკლებ ყურადღება მისაქცევია

ა) სტაბილური დაფინანსების მოთხოვნებზე ( სტაბილური დაფინანსების წმინდა კოეფიციენტი ). 2019 წლის 1 სექტემბრიდან (გამოცხადებული 2019 წლის 22 აპრილს) ბანკებს მოეთხოვებოდათ NSFR-ის 100%-იანი დაფარვის შენარჩუნება. NSFR-ის მოთხოვნა მჭიდროდ მიჰყვება ბაზელ III-ის პრინციპებს და ზოგიერთ შემთხვევაში გარკვეულწილად უფრო მკაცრია, მაგალითად, არარეზიდენტების ფიზიკური პირების დეპოზიტების შემთხვევაში.

ბ)მაკროპრუდენციული მიზნებისთვის რეზერვების მოთხოვნებზე ( დიფერენცირებული ვალუტის მიხედვით ). 1992 წლიდან დეპოზიტების მიმღები კორპორაციები ექვემდებარებიან სარეზერვო მოთხოვნების (RR) რეგულირებას. მიზანია ლიკვიდურობის რისკის შემცირება, კრედიტების ზრდის რეგულირება და დოლარიზაციის შემცირება. RR კოეფიციენტი გამოიყენება ვალდებულებების დაუფარავ ნაშთზე. სავალდებულო რეზერვები გამოითვლება მოთხოვნამდე დეპოზიტების, ვადიანი დეპოზიტების, უცხოური ვალუტით დეპოზიტების და გარე სესხების საფუძველზე. სავალდებულო რეზერვების სახით დაშვებულია როგორც ეროვნულ, ასევე უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული საბანკო რეზერვების შენახვა. RR განაკვეთები განსხვავებულია დეპოზიტების, ვალუტებისა და ინსტიტუტების მიხედვით. ამჟამად, ადგილობრივი ვალუტის ვალდებულებებზე გამოყენებული RR დონეა 5% (ძალაშია 2018 წლის 26 ივლისიდან, ადრე 7%). უცხოური ვალუტის ვალდებულებებისთვის, RR დადგენილია 10%-25%-ის დიაპაზონში (ძალაშია 2021 წლის 16 ივლისიდან, ადრე 25%) დეპოზიტების დოლარიზაციის საფუძველზე, რომელიც გამოიყენება უცხოურ ვალუტაში ნასესხებ სახსრებზე ერთ წლამდე დარჩენილი ვადით. კერძოდ, თუ დეპოზიტების დოლარიზაცია 70%-ს ან მეტს შეადგენს, რეზერვის საპროცენტო განაკვეთი 25%-ია, თუ დეპოზიტების დოლარიზაცია 40%-ს ან ნაკლებს შეადგენს, რეზერვი 10%-ია და ამ შუალედებში ის დოლარიზაციის მიხედვით წრფივად იცვლება. უცხოურ ვალუტაში ნასესხებ სახსრებზე, რომელთა დარჩენილი ვადის მაჩვენებელი ერთიდან ორ წლამდეა, გამოიყენება დეპოზიტების დოლარიზაციაზე დაფუძნებული 10%-15%-იანი რეზერვი (ძალაში შევიდა 2021 წლის 16 ივლისიდან, ადრე 15%). კერძოდ, თუ დეპოზიტების დოლარიზაცია 70%-ს ან მეტს შეადგენს, რეზერვი 15%-ია, თუ დეპოზიტების დოლარიზაცია 40%-ს ან ნაკლებს შეადგენს, რეზერვი 10%-ია და ამ შუალედებში ის დოლარიზაციის მიხედვით წრფივად იცვლება. ორ წელზე მეტი ვადით უცხოურ ვალუტაში ნასესხები სახსრები და ერთ წელზე მეტი ვადით ადგილობრივ ვალუტაში ნასესხები სახსრები რეზერვის საპროცენტო განაკვეთისგან თავისუფალია. რეზერვების ანაზღაურება ხდება შემდეგი ფორმულით: აშშ დოლარში დენომინირებული სავალდებულო რეზერვები ანაზღაურდება აშშ-ის ფედერალური სარეზერვო სისტემის პოლიტიკის განაკვეთის მინუს 0.5 პროცენტული პუნქტის ტოლი განაკვეთით. ევროს რეზერვებზე საპროცენტო განაკვეთები ევროპის ცენტრალური ბანკის დეპოზიტებზე დადგენილ პოლიტიკის განაკვეთზე 0.2 პროცენტული პუნქტით დაბალია. თუმცა, ეროვნული ვალუტის რეზერვებზე დარიცხული საპროცენტო განაკვეთი მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის ტოლია. ადგილობრივ ვალუტაში RR (შემცირება 7%-დან 5%-მდე), გამოცხადდა 2018 წლის 13 ივნისს და ძალაში შევიდა 2018 წლის 26 ივლისს. უცხოურ ვალუტაში RR (გაზრდილია 20%-დან 25%-მდე), გამოცხადდა 2018 წლის 25 მაისს და ძალაში შევიდა 2018 წლის 7 აგვისტოს. უცხოურ ვალუტაში RR (ერთ წელზე ნაკლები ვადით) იზრდება 25%-დან 28%-მდე (ძალაში შედის 2019 წლის 18 აპრილიდან) და 28%-დან 30%-მდე (ძალაში შედის 2019 წლის 18 მაისიდან), გამოცხადდა 2019 წლის 13 მარტს. უცხოურ ვალუტაში RR (ერთ წელზე ნაკლები ვადით) მცირდება 30%-დან 25%-მდე (ძალაში შედის 2019 წლის 17 ოქტომბრიდან), გამოცხადდა 2019 წლის 1 ოქტომბერს. უცხოურ ვალუტაში RR (ერთიდან ორ წლამდე დარჩენილი ვადით) იზრდება 10%-დან 13%-მდე (ძალაში შედის 18 აპრილიდან). 2019) და 13%-დან 15%-მდე (ძალაში შევიდა 2019 წლის 18 მაისიდან), გამოცხადდა 2019 წლის 13 მარტს. 2019 წლის 17 ოქტომბრიდან (გამოცხადებული 2019 წლის 1 ოქტომბერს), უცხოურ ვალუტაში ერთ წელზე ნაკლები დარჩენილი ვადით განაკვეთი 30%-დან 25%-მდე შემცირდა. 2023 წლის 7 დეკემბრიდან (გამოცხადებული 2023 წლის 29 ნოემბერს), უცხოურ ვალუტაში ერთ წელზე ნაკლები დარჩენილი ვადით განაკვეთი 25%-დან 20%-მდე შემცირდა. 2024 წლის 19 დეკემბრიდან (გამოცხადებული 2024 წლის 27 ნოემბერს), უცხოურ ვალუტაში მოზიდული სახსრების განაკვეთი 5 პროცენტული პუნქტით გაიზარდა.

გ) ვალუტის პოზიციების ლიმიტები (სავალუტო პოზიციების წმინდა პოზიციები).

2006 წლის 20 ივნისიდან დეპოზიტების მიმღები კორპორაციები ვალდებულნი არიან დაიცვან სავალუტო პოზიციებზე დაწესებული ლიმიტები. ამ ღონისძიების მიზანია სავალუტო რისკის შემცირება. წმინდა სავალუტო პოზიციის ლიმიტი ყველა დეპოზიტების მიმღები დაწესებულებისთვის 20%-ით არის დადგენილი. ის გამოითვლება სავალუტო წმინდა პოზიციების (სავალუტო აქტივები მინუს ვალდებულებები) და საზედამხედველო კაპიტალის თანაფარდობით.

მნიშვნელოვანია რისკების შემცირებისთვის შემუშავებული ზომები . კერძოდ,

ü სისტემურად მნიშვნელოვანი ინსტიტუტებიდან რისკების შემცირების ზომები (სისტემურად მნიშვნელოვანი ინსტიტუტებისთვის კაპიტალის დამატებითი დანახარჯები) 

2017 წლის 18 დეკემბერს გამოცხადებული ინფორმაციით, ეროვნულმა ბანკმა სისტემურად მნიშვნელოვანი ბანკებისთვის (SIB) კაპიტალის დამატებითი დარიცხვები შემოიღო. ამ დროისთვის მან სამი SIB გამოავლინა, რომელთაგან ორს CET1 კაპიტალის 2.5%-მდე, ხოლო მესამეს - 1.5%-მდე გაზრდა დასჭირდება, ზრდა კი 2018 წლიდან 2021 წლამდე თანდათანობით განხორციელდება შემდეგნაირად: 2018 წლის 31 დეკემბრიდან სააქციო საზოგადოება (სს) „თიბისი ბანკისა“ და სს „საქართველოს ბანკისთვის“ კაპიტალის დამატებითი დარიცხვა 1%-ს შეადგენს, ხოლო სს „ლიბერთი ბანკისთვის“ - 0%-ს. 2019 წლის 31 დეკემბრიდან სს „თიბისი ბანკისა“ და სს „საქართველოს ბანკისთვის“ კაპიტალის დამატებითი დარიცხვა 1%-დან 1.5%-მდე, ხოლო სს „ლიბერთი ბანკისთვის“ 0%-დან 0.9%-მდე გაიზარდა. 2020 წლის 31 დეკემბრიდან სს „თიბისი ბანკისა“ და სს „საქართველოს ბანკისთვის“ კაპიტალის დანამატი 1.5%-დან 2%-მდე, ხოლო სს „ლიბერთი ბანკისთვის“ 0.9%-დან 1.2%-მდე გაიზარდა. 2021 წლის 31 დეკემბრიდან სს „თიბისი ბანკისა“ და სს „საქართველოს ბანკისთვის“ კაპიტალის დანამატი 2%-დან 2.5%-მდე, ხოლო სს „ლიბერთი ბანკისთვის“ 1.2%-დან 1.5%-მდე გაიზარდა. 2022 წლის 30 ივნისიდან სს „თიბისი ბანკისა“ და სს „საქართველოს ბანკისთვის“ კაპიტალის დანამატი უცვლელია 2.5%-მდე, ხოლო სს „ლიბერთი ბანკისთვის“ – 2 %-მდე. 2023 წლის 23 იანვრიდან სს „თიბისი ბანკისა“ და სს „საქართველოს ბანკისთვის“ კაპიტალის დანამატი უცვლელია 2.5%-ზე, ხოლო სს „ლიბერთი ბანკისთვის“ 1.5%-მდე შემცირდა. CET1 კაპიტალის ცვლილება (დამატებითი დარიცხვები იხ. სქემა):

ü ურთიერთდაკავშირებული რისკების შემცირების ზომები (ფინანსურ ინსტიტუტებს შორის რისკის ოდენობის ლიმიტები). მსხვილი რისკის ქვეშ მყოფი ობიექტების შესახებ რეგულაცია აწესებს პირველი რიგის კაპიტალის 25%-იან ლიმიტს ერთი მსესხებლისთვის ან ურთიერთდაკავშირებული მსესხებლების ჯგუფისთვის. რეგულაცია მიღებულ იქნა 2019 წლის 21 ნოემბერს და ძალაში შევიდა 2020 წლის 1 ივნისს. 2022 წლის იანვრიდან მსესხებლის განმარტება ასევე მოიცავს ფინანსურ ინსტიტუტებს. გარდა ამისა, არსებობს პირველი რიგის კაპიტალის 15%-იანი ლიმიტი, თუ ერთი მცირე საკრედიტო ისტორიის მქონე ბანკის მსესხებელი არის სხვა მცირე საკრედიტო ისტორიის მქონე ბანკი. 

გამოყენებული ლიტერატურა

ყოველწლიური პუბლიკაციები:

1. საქართველოს ეროვნული ბანკი წლიური ანგარიში 2020;
2. საქართველოს ეროვნული ბანკი წლიური ანგარიში 2023;
3. საქართველოს ეროვნული ბანკი წლიური ანგარიში 2024;
4. საქართველოს ეროვნული ბანკი, საქართველოს მაპრუცირებული პოლიტიკის სტრატეგია 2019;  PDF
5. The IMF’s Annual Macroprudential Policy Survey— Objectives, Design, and Country Responses, 30 aptil, 2018 , https://www.imf.org/en/publications/policy-papers/issues/2018/04/30/pp043018-imf-annual-macroprudential-policy-survey  

ინტერნეტ რესურსები

www.nbg.ge

www.forbes.ge

www.sab.ge

www.bog.ge

www.geostat.ge