DOI: 10.52340/ekonomisti.2026.01.15

ანოტაცია. ინოვაცია მდგრადი ეკონომიკური განვითარების უმნიშვნელოვანესი მამოძრავებელი ძალაა. თუმცა, განვითარებადი ქვეყნების კორპორაციები ინოვაციების დაფინანსებისას საგრძნობ გამოწვევებს აწყდებიან. ეს სტატია აღწერს თეორიულ კავშირს ინსტიტუციურ მართვას, ფინანსურ გადაწყვეტილებებსა და ინოვაციურ პროცესებს შორის სხვადასხვა ეკონომიკის პირობებში. შედარებით-ანალიტიკური მიდგომის გამოყენებით, ნაშრომი აერთიანებს კორპორაციული ფინანსების, ინოვაციების მენეჯმენტისა და ინსტიტუციური ეკონომიკის ცნებებს, რათა ახსნას, თუ როგორ განაპირობებენ ფინანსური სტრუქტურები, მმართველობის სისტემები და კულტურული პირობები ინოვაციური შესაძლებლობების განვითარებას. დასაბუთებულია, რომ  ფინანსური მართვა ხელს უწყობს ინოვაციების დანერგვას ორგანიზაციებში  და  ეს პროცესი დამოკიდებულია ისეთ ფაქტორებზე, როგორიცაა, კაპიტალზე წვდომა, მმართველობის ხარისხი და რისკის მენეჯმენტი. სტატიაში წარმოდგენილია კონცეპტუალური ჩარჩო, რომელიც სხვადასხვა თეორიულ მიდგომაზეა დაფუძნებული და მიზნად ისახავს ინსტიტუციური მედიაციის მეშვეობით ფინანსური გადაწყვეტილებების კავშირის განსაზღვრას ინოვაციების განხორციელებასთან.  

საკვანძო სიტყვები: ფინანსური გადაწყვეტილებები, ინოვაცია, განვითარებადი ეკონომიკა, შედარებითი ანალიზი, მდგრადობა

J.E.L. კლასიფიკაცია: G4, G11, G32, O10, O31, O32, O57 

შესავალი

ინოვაცია ეკონომიკური ზრდის, კონკურენტუნარიანობის და მდგრადი განვითარების განუყოფელი წინაპირობაა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მისი როლი განვითარებადი ეკონომიკის პირობებში. ეს მათთვის ერთდროულად გამოწვევას და შესაძლებლობას წარმოადგენს, რადგან ინოვაცია კომპანიებს საშუალებას აძლევს გადავიდნენ უფრო მაღალი ღირებულების წარმოებაზე, თუმცა, ყოველივე ეს დაკავშირებულია ფინანსურ რესურსებსა და გადაწყვეტილებებზე, რაც ხშირ შემთხვევებში მიუწვდომელია ან არასწორად არის გადანაწილებული [Freeman... 1997]. განვითარებული ქვეყნებისგან განსხვავებით, სადაც განვითარებულია ვენჩურული კაპიტალის ბაზრები და არსებობს ინოვაციების ხელშეწყობის პოლიტიკა, განვითარებადი ეკონომიკის ქვეყნებში ინოვაციური სტარტაპები აწყდებიან სხვადასხვა სახის ინსტიტუციურ, ორგანიზაციულ და ფინანსურ რისკებს.  ინოვაციური პროცესების სათანადოდ განვითარებისათვის, მათ არ გააჩნიათ  გრძელვადიანი ფინანსური სტრატეგიები. მაკროეკონომიკური, მარკეტინგული და სხვა სახის წინააღმდეგობები გავლენას ახდენენ ახალი ტექნოლოგიების დანერგვასა და ინოვაციური შედეგების კომერციალიზაციის განვითარებაზე. ფინანსური სტრატეგიები,  როგორიცაა, კაპიტალის სტრუქტურის ჩამოყალიბება, ინვესტიციების გადანაწილება, რისკის მენეჯმენტი, თამაშობენ მთავარ როლს მდგრადი ინოვაციური შედეგების მიღწევაში. 

პრობლემის არსი.  სამეცნიერო კვლევები განმარტავენ, თუ რა სარგებელი აქვს   ინოვაციებს კომპანიების განვითარებაში. ფინანსური გადაწყვეტილებების ზემოქმედების თეორიული ანალიზი ინოვაციურ პროცესებზე განვითარებადი ეკონომიკის ქვეყნებში, არის აქტუალური თემა. ფინანსური სტრატეგიების თეორიების უმეტესობა შემუშავებულია განვითარებული ქვეყნების ბაზრების მაგალითზე [Modigliani... 1958; Myers... 1984], ამიტომ მათ გამოყენებას  განვითარებადი ქვეყნების კომპანიებში შეიძლება არაადექვატური შედეგები ჰქონდეს.

სამეცნიერო ლიტერატურაში ფინანსური თეორიები ხელშემწყობ ფაქტორად ეფექტურ ბაზარსა და ნეიტრალურ დაფინანსებას მიიჩნევენ [Modigliani... 1958], შუმპეტერის  „შემოქმედებითი ნგრევის“ თეორია [Schumpeter, 1942] და სხვა ინოვაციების თეორიები [Lundvall, 1992] ხაზს უსვამენ ინოვაციების სისტემურ და ევოლუციურ ბუნებას. მკვლევარები ასევე ამტკიცებენ, რომ განვითარებად ეკონომიკებში, სისტემური რისკები და ფინანსური შეზღუდვები კომპანიების ინოვაციური შესაძლებლობების მთავარი განმსაზღვრელი ფაქტორებია [Fazzari... 1988].

კომპანიები, რომლებიც ფუნქციონირებენ ისეთ რეგიონებში, როგორიცაა სუბსაჰარული აფრიკა (სამხრეთ აფრიკა, კენია, ნიგერია, განა) და სამხრეთ-აღმოსავლეთ (ASEAN) ქვეყნები (ინდონეზია, ვიეტნამი, ფილიპინები, ტაილანდი) მნიშვნელოვან გამოწვევებს აწყდებიან: შეზღუდული წვდომა კრედიტებზე, არასტაბილური ბაზრები და სუსტი ინსტიტუციური მხარდაჭერა [Khan… 2021; Soumaré… 2021]. ყოველივე ეს მათ აიძულებს დანერგონ ადაპტაციური ინოვაციური სტრატეგიები. ფინანსური გადაწყვეტილებები, რომლებიც ეხება კვლევებში ინვესტიციას და მდგრად ფინანსურ განვითარებას, პირდაპირ გავლენას ახდენს ინოვაციური პროდუქციის ფორმირებაზე.  

კვლევის მიზანია ინსტიტუციური მედიაციის როლის და ფინანსური გადაწყვეტილებების შეფასება ინოვაციების განვითარებაზე სხვადასხვა რეგიონის ემპირიული ანალიზის საფუძველზე, ასევე შესაბამისი კონცეპტუალური ჩარჩოს შექმნა ფინანსური, ინოვაციური და ინსტიტუციური თეორიების ინტეგრაციის გზით.

1. ლიტერატურის მიმოხილვა

ფინანსური გადაწყვეტილებების თეორიები. კომპანიის ღირებულების შექმნის საფუძველს წარმოადგენს ისეთი ფინანსური გადაწყვეტილებები, რომლებიც ეხება კაპიტალის სტრუქტურას, საინვესტიციო სტრატეგიასა და რისკების მართვას. მოდილიანი-მილერის [1958] თეორიის თანახმად, იდეალური ბაზრის პირობებში (გადასახადების არარსებობა, გაკოტრების ხარჯების უგულებელყოფა), კომპანიის ღირებულება მთლიანად განისაზღვრება მისი შემოსავლებით და არა კაპიტალის სტრუქტურით; ამიტომ არ აქვს მნიშვნელობა დაფინანსების წყაროს (საკუთარი კაპიტალით თუ სესხით), რადგან, კაპიტალის სტრუქტურის ცვლილება არ ზრდის კომპანიის ღირებულებას. რეალურ სამყაროში, კომპანიები იხდიან გადასახადებს, არასწორი ფინანსური გადაწყვეტილების მიღების შემთხვევაში კი დგებიან  რისკის ქვეშ, ამიტომ მნიშვნელოვანი ხდება ოპტიმალური კაპიტალის სტრუქტურის ჩამოყალიბება, რომელიც აბალანსებს სესხის აღების სარგებლიანობას და ფინანსურ რისკს. მოდილიანი-მილერის თეორიის თანახმად,  კაპიტალის სტრუქტურა ეფუძნება სესხისა და საკუთარი კაპიტალის სწორ შერწყმას და გადასახადების პირობებში, სესხი კომპანიას აძლევს უპირატესობას და ზრდის მის ღირებულებას. თუმცა, მსგავსი დაშვება არ მუშაობას განვითარებად ეკონომიკებში, რადგან დაფინანსების ქცევის კანონზომიერებას არღვევს ასიმეტრიული ინფორმაცია, კაპიტალის მაღალი ღირებულება და კრედიტის რაციონირება [Demirgüç-Kunt... 1998].

„დაფინანსების იერარქიის თეორიის“ (Pecking Order Theory) თანახმად, კომპანიები უპირატესობას ანიჭებენ შიდა ფინანსურ რესურსებს, ხოლო სესხების მოზიდვას მიმართავენ მხოლოდ აუცილებლობის შემთხვევაში [Myers... 1984], ამ თანმიმდევრობას ასიმეტრიული ინფორმაცია განაპირობებს. მენეჯერები ფლობენ სრულ ინფორმაციას კომპანიის მდგომარეობის შესახებ, მაშინ როცა აქციონერები მათ ქცევას ირიბად აღიქვამენ. თუ მენეჯერი მიიჩნევს, რომ აქციების საბაზრო ფასი კომპანიის შინაგან ღირებულებაზე დაბალია, ის უპირატესობას სესხს ანიჭებს და თავს არიდებს ახალი აქციების გამოშვებას; პესიმისტური მოლოდინების შემთხვევაში კი, ხდება აქციების ემისია, რაც, როგორც წესი, მათ ფასზე ნეგატიურად აისახება. შესაბამისად, კომპანიები პირველ რიგში იყენებენ შიდა რესურსებს, ხოლო მათი უკმარისობისას მიმართავენ სესხს. შედეგად, გარე კაპიტალის მოზიდვა ხშირად ხდება მხოლოდ ფინანსური სტრესის პირობებში. განვითარებად ბაზრებზე კომპანიების დამოკიდებულება შიდა და არაფორმალურ დაფინანსებაზე ზღუდავს გრძელვადიან ინოვაციურ ინვესტიციებს და განაპირობებს თვითდაფინანსებადი ინოვაციების დომინირებასა და საკრედიტო ბაზრების განუვითარებლობას. ემპირიული კვლევები [Ayyagari... 2011; Beck... 2008] ადასტურებს, რომ ფინანსებზე შეზღუდული წვდომა წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ბარიერს ინოვაციის განვითარების გზაზე. „კომპრომისის თეორია“ (Trade-off Theory) დამატებით განმარტავს, რომ კომპანიები თავს არიდებენ სესხის აღებას, ფულადი ნაკადების გაურკვევლობისა და ფინანსური სირთულეების გამო [Hall... 2010]. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ კომპანიები სესხით მიღებულ საგადასახადო სარგებელს, ფინანსური სირთულეების ხარჯებთან აბალანსებენ. ინოვაციებზე ორიენტირებული კომპანიებისთვის ასეთი ხარჯები გაცილებით უფრო მაღალია, რაც რისკიანი ინვესტიციების შეფერხებას იწვევს.

„ფინანსური შეზღუდვების“ თეორიის თანახმად, [Fazzari... 1988] ლიკვიდურობის პრობლემა მნიშვნელოვნად ზღუდავს ინოვაციებს. ფაზარი, ჰაბარდი და პეტერსენი [1988] ამტკიცებენ, რომ არასრულყოფილი ინფორმაციის ბაზრებზე, კომპანიებს - განსაკუთრებით მცირეს და სტარტაპებს, უჭირთ დაფინანსების მოპოვება გარე წყაროებიდან, იმიტომ, რომ კრედიტორებს არ აქვთ საკმარისი ინფორმაცია რისკების შესაფასებლად. ასეთ ფირმებს არ გააჩნიათ სათანადო საკრედიტო ისტორია, შესაბამისად, სესხის აღება მათთვის ნამდვილი გამოწვევაა [Du... 2022]. ყოველივე ეს კვლევისა და განვითარების ინტენსივობის მთავარ დამთრგუნველ ფაქტორად იქცევა.

ინოვაციის თეორიები. განვითარებადი ქვეყნების ინოვაცია განსხვავდება განვითარებული ეკონომიკებისგან და ის ხშირად წარმოადგენს ინკრემენტულ ან ადაპტურ ინოვაციას, რომელიც ორიენტირებულია ადგილობრივი ბაზრის საჭიროებებსა და ხარჯების ეფექტიანობაზე [OECD, 2015]. ხარჯეფექტიანი ინოვაციის [Frugal innovation] კონცეფცია გულისხმობს ხელმისაწვდომი გადაწყვეტილებების შექმნას შეზღუდული რესურსების პირობებში [Radjou... 2012].

სხვა კვლევები [Lee, 2013; Kim... 2000] ორიენტირებულია იმის ახსნაზე,  სახელმწიფო ჩარევამ და ბანკებმა როგორ ჩაანაცვლეს კერძო ვენჩურული კაპიტალი, რითაც უნიკალური ჰიბრიდული სისტემა შექმნეს. რესურსებზე დაფუძნებული ხედვა [Barney, 1991] ფინანსურ კაპიტალს განიხილავს როგორც სტრატეგიულ რესურსს, რომელიც უნარების დაგროვების საშუალებას იძლევა. ბარნის მიხედვით, რესურსი ქმნის მდგრად კონკურენტულ უპირატესობას თუ ის აკმაყოფილებს ოთხ კრიტერიუმს: Value - ფასეულობა; Rarity - იშვიათობა;  Inimitability - უნიკალურობა; Non-substitutability - არაჩანაცვლებადობა (VRIN მოდელი). ორგანიზაციას უნდა ჰქონდეს შესაძლებლობა ეფექტურად გამოიყენოს ეს რესურსები რომ ჰქონდეს გრძელვადიანი წარმატება ბაზარზე. უფრო მეტიც, ინოვაცია დამოკიდებულია აბსორბციულ უნარზე, რაც გულისხმობს, ცოდნის აღქმის, ათვისებისა და გამოყენების უნარს, რაც, თავის მხრივ, მუდმივ ფინანსურ ინვესტიციას მოითხოვს [Cohen... 1990].

კომპანიის ევოლუციური მოდელის მიხედვით [Nelson... 1982], კომპანიის განვლილი გზა სიახლის დანერგვის ერთ-ერთი განმსაზღვრელი ფაქტორია, რადგან ინოვაციური საქმიანობა დამოკიდებულია დაგროვილ ცოდნასა და წარსულ ფინანსურ ინვესტიციებზე. ხოლო ღია ინოვაციების თეორია [Chesbrough, 2003] ხაზს უსვამს ფინანსური მოქნილობის მნიშვნელობას, როგორც ორგანიზაციებს შორის პოტენციური თანამშრომლობისა და ცოდნის გაზიარების წინაპირობას

ინსტიტუციური და მმართველობითი თეორიები. ინსტიტუციური თეორია [North, 1990] განმარტავს, თუ როგორ განაპირობებს მმართველობის ხარისხი, კანონის უზენაესობა და პოლიტიკური ჩარჩოები კორპორაციულ ქცევას. ის უსვამს ხაზს ეკონომიკური ქცევის დამახასიათებელ „თამაშის წესებს“. განვითარებად ეკონომიკებში საკუთრების უფლებების დაუცველობა, კორუფცია და პოლიტიკური გაურკვევლობა ზრდის დაფინანსების ხარჯებს, ხოლო სუსტი ინსტიტუციები ხშირად არიან მაღალი რისკისა და მოკლევადიანი ფინანსური ხედვის გამომწვევი მიზეზები, შედეგად კი ხდება ინოვაციური პროცესების შეფერხება. სწორ მმართველობას და რეგულაციებს შეუძლია შეამსუბუქოს ეს პროცესი ინვესტორთა ნდობის გაუმჯობესებით და ინფორმაციული ასიმეტრიის შემცირებით [La Porta... 1998].

აგენტის თეორია [Jensen... 1976] კიდევ უფრო მეტად უკავშირებს ფინანსურ გადაწყვეტილებებს ინოვაციების შედეგებს. დირექტორთა საბჭომ შესაძლოა არასაკმარისად დააფინანსოს გაურკვეველი ინოვაციური პროექტები, რადგან მათთვის პრიორიტეტულია მოკლევადიანი მოგება, მაშინ როდესაც ძლიერი მმართველობა მხარს უჭერს და ყველანაირად ცდილობს ხელი შეუწყოს გრძელვადიანი ღირებულებების შექმნას.

ეს სამი ძირითადი თეორიული მიდგომა, ავლენს ინოვაციებსა და ფინანსურ გადაწყვეტილებებს შორის განსხვავებულ ასპექტებს. ფინანსური გადაწყვეტილებების თეორია განმარტავს კაპიტალის განაწილების ლოგიკას რისკისა და გაურკვევლობის პირობებში; ინოვაციების თეორია წარმოაჩენს ინოვაციას როგორც განმეორებით პროცესს, რომელსაც მუდმივი ფინანსური მხარდაჭერა სჭირდება; ხოლო ინსტიტუციური თეორია კი ითვალისწინებს გარე ფაქტორებს, რომლებიც განაპირობებენ ფინანსურ და ინოვაციურ ქცევას.

ამდენად ლიტერატურის ანალიზიდან გამომდინარე, ინოვაციების განხორციელება დამოკიდებულია კომპანიების ფინანსური გადაწყვეტილებების გონივრულობაზე, კაპიტალის სტრუქტურასა და რისკების მართვაზე. განვითარებად ეკონომიკებში შეზღუდული რესურსები, მაღალი დაფინანსების ხარჯები და არასრული ინფორმაცია ხშირად ზღუდავს გრძელვადიან ინვესტიციებს და ინოვაციურ პროცესებს.   ძლიერი მმართველობა, ფინანსური მოქნილობა და საკმარისი რესურსები უზრუნველყოფს გრძელვადიანი ღირებულების შექმნას და ინოვაციის ეფექტურ განხორცილებას.

მეთოდოლოგიური ასპექტით, ამ თეორიებზე დაფუძნებით  შეიძლება დავასკვნათ, რომ ინსტიტუციური მედიაცია გავლენას ახდენს კომპანიის ფინანსურ შესაძლებლობებზე, მმართველობაზე, ინოვაციურ შესაძლებლობებსა და კონკურენტუნარიანობაზე. ძლიერი ინსტიტუციები, ეფექტური რეგულაციები და მმართველობა ზრდის კაპიტალის ხელმისაწვდომობას, ხელს უწყობს ინოვაციურ ინვესტიციებს, პროდუქტიულობას და გლობალურ ბაზრებზე კონკურენტუნარიანობას. (იხ. დიაგრამა 1). იგი ავლენს, ინსტიტუციებს, რომლებიც შუამავლობის ფუნქციას ასრულებენ,  გავლენას  ორგანიზაციის ქცევასა და საბოლოო შედეგებზე. თუ როგორ ცვლის მმართველობა,  ფინანსური გადაწყვეტილებები და კონკურენტული გარემო კომპანიის გადაწყვეტილებებს ინოვაციების განხორციელების შესახებ.

დიაგრამა 1

ინსტიტუციური მედიაციის როლი ფინანსების, ინოვაციებისა და კონკურენციის ურთიერთკავშირში

ასეთი ინტეგრირებული მიდგომა ავლენს იმას, რომ ერთ რეგიონში ეფექტური ფინანსური სტრატეგიები ინსტიტუციური განსხვავებების გამო შესაძლოა სხვა ქვეყნებში წარუმატებელი აღმოჩნდეს. გარდა ამისა, ფინანსური გადაწყვეტილებები მნიშვნელოვნად განსაზღვრავენ ინოვაციების შედეგებს, რაც საბოლოოდ მდგრად კონკურენტუნარიანობას უზრუნველყოფს. 

1. ქვეყნების შედარებითი ანალიზი: სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზია და სუბსაჰარული აფრიკა

განვითარებადი ეკონომიკის ქვეყნები მნიშვნელოვნად განსხვავდებიან ფინანსური სისტემების, ინოვაციური ეკოსისტემებისა და ინსტიტუციური სტრუქტურების მხრივ. სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიისა და სუბსაჰარული აფრიკის განვითარებადი ქვეყნების დამახასიათებელი საერთო ნიშნებია: მზარდი წარმოების სექტორები, შეზღუდული წვდომა ინოვაციების დაფინანსებაზე და უცხოურ კაპიტალზე დამოკიდებულება.  მიუხედავად იმისა, რომ ორივე რეგიონს აქვს მსგავსი სტრუქტურული გამოწვევა (მაგ. ვენჩურულ კაპიტალზე შეზღუდული წვდომა, ტრადიციული საბანკო სისტემა და ინოვაციების განვითარებასთან დაკავშირებული მაღალი რისკი), ისინი მნიშვნელოვნად განსხვავდებიან ინსტიტუციური სიმწიფითა და პოლიტიკის დონით.

სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ქვეყნებმა (ინდონეზია, ვიეტნამი, ფილიპინები და ტაილანდი) შექმნეს ჰიბრიდული ფინანსური სისტემები, რომლებიც აერთიანებენ სახელმწიფო კონტროლირებად დაფინანსებას ზრდად ვენჩურულ კაპიტალთან ერთად.

სუბსაჰარული აფრიკის ქვეყნებმა (სამხრეთ აფრიკა, კენია, ნიგერია, განა) პროგრესს მიაღწიეს ფინანსურ ხელმისაწვდომობაში, მაგრამ ჯერ კიდევ შეზღუდულნი არიან სუსტი კაპიტალის ბაზრებისა და ინსტიტუციების გამო.

შედარებითი ანალიზი ცხადყოფს, რომ ფინანსური გადაწყვეტილებების ხარისხი, ინსტიტუციური სიმწიფე და ინოვაციების პოლიტიკა ხსნის თუ რატომ გადავიდნენ სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ქვეყნები ეფექტიანობაზე დაფუძნებული მოდელებიდან ინოვაციებზე ორიენტირებულ მოდელებზე, მაშინ როდესაც სუბსაჰარული აფრიკის ქვეყნები ტრანზიტულ ეტაპზე რჩებიან.

სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ქვეყნები (ASEAN). სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის რეგიონისთვის დამახასიათებელია ბანკებზე დაფუძნებული საფინანსო სისტემა, რომელშიც სახელმწიფო აქტიურად ერევა; ასევე, განვითარებადი კაპიტალის ბაზრები და საჯარო ვენჩურული ინიციატივები. ამ ქვეყნებში მოქმედი კომპანიები სათანადოდ მართავენ ფინანსურ რისკებს, ისინი სტრატეგიული ინოვაციური ინვესტიციებისთვის ტრადიციულ სესხებს იყენებენ. მაგ. ტაილანდში სახელმწიფო განვითარების ბანკები და მიზნობრივი ინოვაციური ფონდები (ტაილანდის ეროვნული ინოვაციების სააგენტო) მხარს უჭერენ კორპორაციულ კვლევას [ADB, 2021]. ინდონეზია და ვიეტნამმა გააფართოეს მიკრო-ვენჩურული და ფინტექზე დაფუძნებული მცირე და საშუალო ბიზნესის დაფინანსება, რითაც ხელი შეუწყვეს ინკლუზიური ინოვაციური ეკოსისტემების ჩამოყალიბებას [OECD, 2022].

სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ქვეყნები ხასიათდებიან ზომიერი ფინანსური რისკითა და ისეთი მხარდამჭერი ფინანსური ინსტიტუტებით, რომლებსაც შეუძლიათ ინოვაციების დაფინანსება სხვადასხვა გზით: საკუთარი კაპიტალით, ვენჩურული კაპიტალით და საჯარო-კერძო პარტნიორობის გზით.

სუბსაჰარული აფრიკა.  სუბსაჰარული აფრიკის ფინანსური სისტემები ხასიათდება საკრედიტო შეზღუდვებით, არაფორმალური დაკრედიტებითა და მაღალი უზრუნველყოფის მოთხოვნით. ინსტიტუციური სისუსტე და სესხებზე მაღალი საპროცენტო განაკვეთები ზღუდავენ ინოვაციების დაფინანსებას.  მიკროსაფინანსო ორგანიზაციები და ფინტექები ნაწილობრივ ავსებენ ამ ხარვეზს, მაგრამ ეს არ არის საკმარისი ფართომასშტაბიანი ინოვაციებისთვის, განსაკუთრებით იმის გათვალისწინებით, რომ ფინანსური განათლება ჯერ კიდევ დაბალ დონეზეა [Beck... 2014; Ansong... 2023]. სესხით დაფინანსება ხშირად გულისხმობს მკაცრ საგადასახადო ვალდებულებებს, რაც ხელს უშლის გრძელვადიან კვლევით პროექტებს. კომპანიების უმეტესობა მცირე ზომისაა ან საოჯახო ტიპის, ამიტომ მათი გადაწყვეტილებები შიდა ფინანსურ მდგომარეობაზეა დამოკიდებული. აქედან გამომდინარე, ფინანსური სტრატეგიები მოკლევადიანია და ძირითადად ყოველდღიურ ოპერაციებს მოიცავს, ნაცვლად იმისა, რომ მიმართული იყოს სტრატეგიული ინოვაციური პროცესების დაგეგმვაზე.

სამხრეთ აფრიკას შედარებით განვითარებული ფინანსური სექტორი აქვს, მაგრამ ინოვაციების დაფინანსება ძირთადად დიდ კორპორაციებშია შესაძლებელი. ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა კენია, განა და ნიგერია, ციფრული ფინანსური ჩართულობა აუმჯობესებს ლიკვიდურობის მართვას. კენია და ნიგერია ლიდერობენ ფინტექ ინოვაციებში (მაგ., M-Pesa), იგი უფრო მეტად სამომხმარებლო დაფინანსებას ემსახურება, ამიტომ, დღის წესრიგში დგას ისეთი სისტემური ჩარჩოს ფორმირება, რომელიც ხელს შეუწყობს კვლევითი სექტორისა და სამეწარმეო ინოვაციების განვითარებას [Klapper... 2025; ADFI, 2025]. განას ინოვაციური დაფინანსება კი დიდწილად დამოკიდებულია დონორ ორგანიზაციებზე. აფრიკის ციფრული ფინანსური ინკლუზიური ფონდის [Africa Digital Financial Inclusion Facility, 2025] განცხადებით, შედეგის მისაღწევად საჭიროა ციფრული ინფრასტრუქტურისა და რეგულაციების სწორი განსაზღვრა, ასევე, კერძო-საჯარო სექტორის თანამშრომლობა.  

სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ქვეყნები სისტემურად ფინანსდებიან კოორდინირებული ფინანსური გადაწყვეტილებებითა და ინსტიტუციური რეგულაციებით, მაშინ როდესაც სუბსაჰარული აფრიკის ქვეყნების ინოვაცია ეფუძნება სამეწარმეო სულისკვეთებასა და დონორების მიერ დაფინანსებულ პროექტებს.

სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზია შეიძლება ითქვას ხასიათდება სტრუქტურირებული ინოვაციური ეკოსისტემებით. ამ რეგიონის ინოვაციების პოლიტიკა მოიცავს ინდუსტრიულ სტრატეგიებში ჩართულობას.  მაგ. ვიეტნამის ეროვნული ინოვაციური ცენტრი [Vietnam National Innovation Center, 2020] და ტაილანდის 4.0 პოლიტიკა მიმართულია ტექნოლოგიების გაუმჯობესებისკენ და ამისთვის შესაბამისს დაფინანსებასაც გამოყოფენ [Paul, 2025; Hanh, 2025]. ვიეტნამის ეროვნულ ინოვაციურ ცენტრში დაფუძნებულ სტარტაპებს საშუალება აქვთ მიიღონ სახელმწიფო საინვესტიციო სესხები, დაფინანსება და მხარდაჭერა. ტაილანდის მთავრობის ინიციატივით შეიქმნა ციფრული ეკონომიკის ხელშემწყობი სააგენტო (DEPA), რომ გაძლიერდეს ციფრული ინფრასტრუქტურა და ტექნოლოგიების მიმღებლობა. თუმცა, ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ კომპანიებს, როგორც წესი, მოუწოდებენ გამოიყენონ შიდა დაფინანსება კვლევის ადრეულ ეტაპზე და გარე წყაროები უკვე ოპერაციების გაფართოებისთვის და განვითარებისთვის. ასეთი მიდგომა ინოვაციების დაფინანსების დაბალანსებული სტრუქტურის ჩამოყალიბებას უწყობს ხელს.

სუბსაჰარულ აფრიკაში ფრაგმენტირებული ინოვაციური კავშირები იკვეთება. აქ ინოვაცია უფრო ეკონომიური (frugal) და ადაპტირებადია, რადგან ის ეფუძნება მინიმალურ კაპიტალდაბანდებას [George... 2012]. კომპანიები უპირატესობას ანიჭებენ პროცესების ინოვაციებს, რომლებიც მიმართულია ხარჯების ოპტიმიზაციისკენ და არა რადიკალური ტექნოლოგიური ცვლილებებისკენ. ასევე, გრძელვადიანი ფინანსური ინსტრუმენტების ნაკლებობა ზღუდავს კვლევაზე ორიენტირებულ სექტორებს. სწორედ ამიტომ, ორგანიზაციების ფინანსური სტრატეგიები მიმართულია მოკლევადიანი პრობლემების გადაჭრისკენ და ნაკლებად დაინტერესებულნი არიან ინოვაციური რისკების დივერსიფიკაციით.

შედარებითი ანალიზის დროს აღსანიშნავია კულტურული და ქცევითი ფაქტორებიც. კულტურული ღირებულებები გავლენას ახდენენ რისკების მართვასა და ფინანსური გადაწყვეტილებების საკითხში. სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ქვეყნებისთვის დამახასიათებელია კოლექტივიზმი, სადაც ფინანსური რისკი მისაღებია თუ მას გააჩნია სათანადო ინსტიტუციური მხარდაჭერა [Hofstede, 2001]. სუბსაჰარულ აფრიკაში კი, ძირითადად ცდილობენ თავი აარიდონ ფორმალურ დაფინანსებასთან დაკავშირებულ რისკებს, რადგან მათთვის უფრო მისაღებია რისკების საერთო განაწილება, რომელიც გაურკვევლობასთან ერთ-ერთი ბრძოლის მეთოდს წარმოადგენს. მაგ. აფრიკის საგარანტიო ფონდმა (African Guarantee Fund) და ეკობანკმა ხელი მოაწერეს 200 მილიონიან რისკების გადანაწილების შეთანხმებას, რომლის მიზანიც ბიზნესების განვითარების ხელშეწყობა და ფინანსური რესურსების ხელმისაწვდომობაა [African Guarantee Fund, 2023].

ამ ორი რეგიონის შედარებით, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის  ქვეყნები მხარს უჭერენ სტრუქტურირებულ ფინანსურ ექსპერიმენტებს, ხოლო სუბსაჰარული აფრიკის  სათემო საფინანსო მოდელები ხელს უწყობენ არაფორმალურ ინოვაციას, თუმცა, სამეწარმეო მასშტაბების გაზრდა ვერ ხერხდება ინსტიტუციური გარდაქმნის მექანიზმების არარსებობის გამო.

დასკვნა

ქვეყნების შედარებითი ანალიზის შედეგად ვლინდება, რომ ფინანსური ინსტიტუტების მედიაცია წარმოადგენენ განმსაზღვრელ ფაქტორს ინოვაციების განვითარების საკითხში განვითარებადი ეკონომიკის პირობებში, თუმცა, მათი წარმატებული განხორციელება დამოკიდებულია  არა მხოლოდ შიდა მართვის ხარისხზე, არამედ, სისტემურ მმართველობაზე, ინსტიტუციურ მართვაზე და რისკების შეფასების კულტურაზე.  

 ანალიზი აჩვენებს, რომ ინსტიტუციური მართვა და ინოვაციების დაფინანსება არის ძირითადი მიზეზი, რის გამოც სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიას უპირატესობა აქვს ინოვაციების კუთხით სუბსაჰარული აფრიკის ქვეყნებთან შედარებით. რეგიონში ძლიერი ინსტიტუტები აძლიერებენ ფინანსური გადაწყვეტილებების გავლენას ინოვაციების განხორციელებაზე და უზრუნველყოფენ კაპიტალზე წვდომას, რაც ინოვაციურ შესაძლებლობებთან პირდაპირ არის დაკავშირებული. სამაგიეროდ, სუბსაჰარულ აფრიკაში რელევანტური ფინანსური გადაწყვეტილებები ვერ უწყობს ხელს ინოვაციების განვითარებას, რადგან კაპიტალის ბაზრის სისუსტე ხელს უშლის მათი პოტენციალის რეალიზაციას. შედეგად, ინოვაციების განხორციელება ნაკლებად არის დამოკიდებული იმ ინვესტიციებზე, რომელიც ამ პროცესების განვითარებისთვის იხარჯება.

ყოველივე ეს ერთად აღებული შეესაბამება შუმპეტერის [1942] ინოვაციების თეორიას, ინსტიტუციონალურ ეკონომიკას [North, 1990] და ფინანსური შეზღუდვების მოდელებს [Fazzari... 1988], რაც ხაზს უსვამს ფინანსებსა და ინოვაციებს შორის კონტექსტუალურ  ურთიერთკავშირს.

ეს დასკვნები აიხსნება ინოვაციების თეორიის საფუძველზე, რომელიც ხაზს უსვამს ინოვაციისა და ეკონომიკური განვითარების კავშირს, თანხვედრაშია ინსტიტუციონალურ ეკონომიკასთან,რომლის თანახმად, ინსტიტუტების ხარისხი პირდაპირ განსაზღვრავს შედეგებს, მათ შორის ინოვაციებს. ფინანსური შეზღუდვების მოდელები კი მიუთითებენ, რომ ფინანსური რესურსების ნაკლებობა უშლის ხელს ინოვაციურ პროცესებში მონაწილეობას.  რეგიონების შედარებითი ანალიზი ასაბუთებს, რომ წარმატებული ინოვაცია არა მხოლოდ ფინანსებზე, არამედ ინსტიტუციური გარემოს ხარისხზეც არის დამოკიდებული და იგივე ფინანსური სტრატეგია სხვადასხვა ინსტიტუციურ გარემოში განსხვავებულ შედეგებს იძლევა. 

ლიტერატურა

1. Africa Digital Financial Inclusion Facility (2025). Financial Inclusion: Transformative potential for Africa’s Development. African Development Bank Group. https://www.afdb.org/en/adfi
2. African Guarantee Fund and EcoBank Sign (2023). African Guarantee Fund. https://africanguaranteefund.com/african-guarantee-fund-and-ecobank-sign-transformative-usd-200-million-risk-sharing-agreement/#:~:text=%2DRisk%20Mitigation:%20AGF%20will%20play,of%20growth%20in%20African%20economies.%E2%80%9D
3. Ansong, D., Okumu, M., & Koomson, I. (2023). Financial Capability in Africa: Innovation Through Evidence, Practice, and Policy. Glob Soc Welf 10(1), 1-7. https://doi.org/10.1007/s40609-022-00256-5
4. Asian Development Bank (2021). Financing a Green and Inclusive Recovery. ADB Publishing. https://www.adb.org/outlook/editions/april-2021/theme
5. Ayyagari, M., Demirgüç-Kunt, A., & Maksimovic, V. (2011). Firm innovation in emerging markets: The role of finance, governance, and competition. Journal of Financial and Quantitative Analysis, 46(6), 1545–1580. https://doi.org/10.1017/S0022109011000378
6. Barney, J. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage. Journal of Management, 17(1), 99–120. https://doi.org/10.1177/014920639101700108
7. Beck, T., & Cull, R. (2014). SME finance in Africa. Journal of African Economies, 23(5), 583–613. https://doi.org/10.1093/jae/eju016
8. Chesbrough, H. (2003). Open innovation: The new imperative for creating and profiting from technology. Harvard Business School Press.
9. Cohen, W. M., & Levinthal, D. A. (1990). Absorptive capacity: A new perspective on learning and innovation. Administrative Science Quarterly, 35(1), 128–152. https://doi.org/10.2307/2393553
10. Demirgüç-Kunt, A., & Maksimovic, V. (1998). Law, finance, and firm growth. Journal of Finance, 53(6), 2107–2137. https://doi.org/10.1111/0022-1082.00084
11. Du, J., & Nguyen, B. (2022). Cognitive financial constraints and firm growth. Small Business Economics, 58(4), 2109–2137. https://doi.org/10.1007/s11187-021-00503-7
12. Fazzari, S. M., Hubbard, R. G., & Petersen, B. C. (1988). Financing constraints and corporate investment. Brookings Papers on Economic Activity, 1(1), 141–206. https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/1988/01/1988a_bpea_fazzari_hubbard_petersen_blinder_poterba.pdf
13. Freeman, C., & Soete, L. (1997). The economics of industrial innovation. MIT Press.
14. George, G., McGahan, A. M., & Prabhu, J. (2012). Innovation for inclusive growth: Towards a theoretical framework and a research agenda. Journal of Management Studies, 49(4), 661–683. https://doi.org/10.1111/j.1467-6486.2012.01048.x
15. Hall, B. H., & Lerner, J. (2010). The financing of R&D and innovation. In B. H. Hall & N. Rosenberg (Eds.), Handbook of the economics of innovation (Vol. 1, pp. 609–639). Elsevier. https://doi.org/10.1016/S0169-7218(10)01014-2
16. Hanh, V. N. (2025). Vietnam Enhances Incentives for National Innovation Center: Implications for Business and Startup Community. Vietnam Briefing. https://www.vietnam-briefing.com/news/vietnam-enhances-incentives-for-national-innovation-center-implications-for-business-and-startup-community.html/
17. Hofstede, G. (2001). Culture’s consequences: Comparing values, behaviors, institutions, and organizations across nations. Sage. https://doi.org/10.1016/S0005-7967(02)00184-5
18. Jensen, M. C., & Meckling, W. H. (1976). Theory of the firm: Managerial behavior, agency costs and ownership structure. Journal of Financial Economics, 3(4), 305–360. https://doi.org/10.1016/0304-405X(76)90026-X
19. Khan, A. B., Fareed, M., & Salameh, A. A. (2021). Financial innovation, sustainable economic growth, and credit risk: A case of the ASEAN banking sector. Frontiers in Environmental Science, 9, Article 729922. https://doi.org/10.3389/fenvs.2021.729922
20. Kim, L., & Nelson, R. R. (2000). Technology, learning, and innovation: Experiences of newly industrializing economies. Cambridge University Press.
21. Klapper, L., Mbabazi, L. N & Nsanzabaganwa, M. (2025). Financial Inclusion in Africa: Progress, challenges, and the road ahead. World Bank Group. https://blogs.worldbank.org/en/developmenttalk/financial-inclusion-in-africa--progress--challenges--and-the-roa0#:~:text=Financial%20inclusion%20gains%20momentum,varies%20across%20the%20continent%2C%20however.
22. La Porta, R., Lopez-de-Silanes, F., Shleifer, A., & Vishny, R. W. (1998). Law and finance. Journal of Political Economy, 106(6), 1113–1155. https://doi.org/10.1086/250042
23. Lee, K. (2013). Schumpeterian analysis of economic catch-up: Knowledge, path-creation, and the middle-income trap. Cambridge University Press. https://assets.cambridge.org/97811070/42681/frontmatter/9781107042681_frontmatter.pdf
24. Lundvall, B. Å. (1992). National systems of innovation: Toward a theory of innovation and interactive learning. Anthem Press. http://www.jstor.org/stable/j.ctt1gxp7cs
25. Modigliani, F., & Miller, M. (1958). The cost of capital, corporation finance and the theory of investment. American Economic Review, 48(3), 261–297. http://www.jstor.org/stable/1809766
26. Myers, S. C., & Majluf, N. S. (1984). Corporate financing and investment decisions when firms have information investors do not have. Journal of Financial Economics, 13(2), 187–221. https://doi.org/10.1016/0304-405X(84)90023-0 
27. Nelson, R. R., & Winter, S. G. (1982). An evolutionary theory of economic change. Harvard University Press.
28. North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge University Press.
29. OECD. (2015). Innovation policies for inclusive Growth. OECD Publishing. http://dx.doi.org/10.1787/9789264229488-en
30. OECD. (2022). Innovation policy in Southeast Asia. OECD Publishing. http://dx.doi.org/10.1787/9789264128712-en
31. Radjou, N., Prabhu, J., & Ahuja, S. (2012). Jugaad innovation: Think frugal, be flexible, generate breakthrough growth. Jossey-Bass.
32. Paul, S. (2025). What the Thailand 4.0 Initiative Means for Your Business. EMERHUB. https://emerhub.com/thailand/what-the-thailand-4-0-initiative-means-for-your-business/
33. Schumpeter, J. A. (1942). Capitalism, Socialism and Democracy. Tailor & Francis. https://eet.pixel-online.org/files/etranslation/original/Schumpeter,%20Capitalism,%20Socialism%20and%20Democracy.pdf
34. Soumaré, I., Kanga, D., Tyson, J., & Raga, S. (2021).Capital market development in Sub-Saharan Africa: Progress, challenges and innovations. ODI Working Paper, FSD Africa. Overseas Development Institute. https://cdn.odi.org/media/documents/ODI_Working_Paper_2_Capital_markets_development_in_SSA_FINAL_clean.pdf
35. Vietnam National Innovation Center. (2020). Vietnam Innovation & Tech Investment Report 2020. NIC Publishing. https://nic.gov.vn/img/wpuploads/2022/03/Vietnam-Tech-Investment-Report-FY2020.pdf