ჟურნალი ნომერი 1 ∘ ნიკოლოზ კილასონია ∘
სამუშაო ძალისა და მომსახურების მოთხოვნის დინამიკა საქართველოს ჯანდაცვის სისტემაში: სტრუქტურული დისბალანსის ანალიზი

 

DOI: 10.52340/ekonomisti.2026.01.18

 

ანოტაცია.ჯანდაცვის სისტემის მდგრადი ფუნქციონირება მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული პროფესიული ადამიანური რესურსის მოცულობასა და სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის დინამიკას შორის არსებულ ბალანსზე. როდესაც მომსახურებაზე მოთხოვნა უფრო სწრაფად იზრდება, ვიდრე პროფესიული რესურსი, ჯანდაცვის სისტემა იწყებს ფუნქციონირებას გაზრდილი დატვირთვისა და ორგანიზაციული წნეხის პირობებში. აღნიშნული საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია გარდამავალ ეკონომიკებში, სადაც ჯანდაცვის შრომის ბაზარი ხშირად ხასიათდება რესურსების არათანაბარი განაწილებით და პროფესიული კადრების შეზღუდული ზრდით.

წინამდებარე კვლევა აანალიზებს საქართველოს ჯანდაცვის სისტემაში შრომითი რესურსისა და სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის დინამიკას 2018–2024 წლებში. კვლევა ეფუძნება საქართველოს ეროვნული სტატისტიკის სამსახურის (GeoStat) და საერთაშორისო ჯანდაცვის მონაცემთა ბაზების ოფიციალური მაჩვენებლების აღწერით და შედარებით დინამიკურ ანალიზს. კვლევის მიზანია შეფასდეს ჯანდაცვის სისტემაში პროფესიული რესურსის რაოდენობრივი ცვლილება, სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის ტრაექტორია და მათ შორის არსებული ურთიერთმიმართების ტრანსფორმაცია.

ანალიზის შედეგები აჩვენებს, რომ აღნიშნულ პერიოდში ექიმთა რაოდენობა დაახლოებით 22.6%-ით შემცირდა, მაშინ როდესაც ექიმთან მიმართვების რაოდენობა დაახლოებით 29%-ით გაიზარდა. შედეგად მნიშვნელოვნად გაიზარდა ერთ ექიმზე არსებული სამუშაო დატვირთვა, რომელიც დაახლოებით 66%-ით გაიზარდა. მიუხედავად იმისა, რომ საექთნო პერსონალის რაოდენობა გარკვეულწილად გაიზარდა, აღნიშნული ცვლილება ვერ ახდენს ექიმთა რაოდენობრივი კლების სრულ კომპენსირებას. მიღებული შედეგები ასევე მიუთითებს, რომ სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის ზრდა დაკავშირებულია მოსახლეობაში არაგადამდები დაავადებების მაღალი გავრცელებით, ჯანმრთელობის ქცევითი რისკ-ფაქტორების ზრდით და სოციალურ-ეკონომიკური გარემოს გავლენით.

კვლევის შედეგები მიუთითებს, რომ საქართველოს ჯანდაცვის სისტემა ფუნქციონირებს მზარდი ოპერაციული დატვირთვის პირობებში, სადაც მომსახურებაზე მოთხოვნის ზრდა უფრო სწრაფია, ვიდრე პროფესიული რესურსის გაფართოება. აღნიშნული ტენდენცია მიუთითებს ჯანდაცვის სისტემაში სტრუქტურული დისბალანსის ფორმირების რისკზე და ხაზს უსვამს ადამიანური რესურსის გრძელვადიანი დაგეგმვის, პრევენციული ჯანდაცვის პოლიტიკის გაძლიერებისა და პროფესიული რესურსის ეფექტიანი მართვის მნიშვნელობას.

საკვანძო სიტყვები: ჯანდაცვის სისტემა, ადამიანური რესურსი, სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნა, ჯანდაცვის შრომის ბაზარი, სტრუქტურული დისბალანსი.

შესავალი

ჯანდაცვის სისტემა წარმოადგენს თანამედროვე სახელმწიფოს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ინსტიტუციურ სფეროს, რომელიც არა მხოლოდ მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობას განსაზღვრავს, არამედ მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს სოციალურ კეთილდღეობაზე, ეკონომიკურ პროდუქტიულობასა და ადამიანური კაპიტალის განვითარებაზე. ჯანდაცვის სექტორის ეფექტიანი ფუნქციონირება დიდწილად დამოკიდებულია პროფესიული ადამიანური რესურსის ხელმისაწვდომობაზე და სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის დინამიკასთან მის შესაბამისობაზე. როდესაც მომსახურებაზე მოთხოვნის ზრდა მნიშვნელოვნად უსწრებს პროფესიული რესურსის ცვლილებას, ჯანდაცვის სისტემა იწყებს ფუნქციონირებას გაზრდილი ოპერაციული დატვირთვისა და ორგანიზაციული წნეხის პირობებში.

საერთაშორისო კვლევები მიუთითებს, რომ ჯანდაცვის სისტემების მდგრადობა მნიშვნელოვანწილად დამოკიდებულია ადამიანური რესურსის დაგეგმვასა და მომსახურებაზე მოთხოვნის პროგნოზირებაზე (WHO, 2022; OECD, 2023). მოსახლეობის დაბერება, ქრონიკული დაავადებების გავრცელება, ჯანმრთელობის ქცევითი რისკ-ფაქტორების ზრდა და სოციალური გარემოს ცვლილებები ზრდის სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნას, რაც ჯანდაცვის შრომის ბაზარზე დამატებით დატვირთვას ქმნის. ამ პირობებში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს პროფესიული რესურსის რაოდენობრივი და სტრუქტურული განვითარება, რადგან ადამიანური კაპიტალი ჯანდაცვის სისტემის ერთ-ერთი მთავარი წარმოებითი ფაქტორია.

გარდამავალი ეკონომიკის მქონე ქვეყნებში აღნიშნული პრობლემა ხშირად უფრო მწვავედ ვლინდება. ასეთ ქვეყნებში ჯანდაცვის შრომის ბაზარი ხასიათდება რესურსების არათანაბარი განაწილებით, პროფესიული მიგრაციის მაღალი დონით და სისტემური დაგეგმვის შედარებით შეზღუდული შესაძლებლობებით. შედეგად, მომსახურებაზე მოთხოვნის ზრდა ხშირად ვერ პოულობს შესაბამის პროფესიულ რესურსს, რაც იწვევს ერთ თანამშრომელზე მოდებული დატვირთვის ზრდას და სისტემის ეფექტიანობის შემცირებას.

საქართველოს შემთხვევაში აღნიშნული საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია ბოლო წლებში მიმდინარე დემოგრაფიული, ეპიდემიოლოგიური და სოციალურ-ეკონომიკური პროცესების ფონზე. მოსახლეობაში არაგადამდები დაავადებების მაღალი გავრცელება, ჯანმრთელობის ქცევითი რისკ-ფაქტორების ზრდა და სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის გაფართოება მნიშვნელოვნად ზრდის ჯანდაცვის სისტემაზე დატვირთვას. ამასთან ერთად, პროფესიული რესურსის დინამიკა ყოველთვის ვერ პასუხობს მომსახურებაზე მოთხოვნის ცვლილებას, რაც ქმნის სისტემური დისბალანსის წარმოშობის რისკს.

მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს ჯანდაცვის სისტემის შესახებ არსებობს ინსტიტუციური და პოლიტიკურ-ანალიტიკური კვლევები, შედარებით ნაკლებად არის შესწავლილი სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნისა და პროფესიული ადამიანური რესურსის დინამიკის ურთიერთმიმართება ერთიან რაოდენობრივ ჩარჩოში. არსებული კვლევები ძირითადად ყურადღებას ამახვილებს ჯანდაცვის დაფინანსებაზე, სისტემის ორგანიზაციულ მოდელებზე ან მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე, თუმცა ნაკლებად არის გაანალიზებული შრომითი რესურსისა და მომსახურებაზე მოთხოვნის პარალელური ცვლილებების ურთიერთკავშირი.           

წინამდებარე კვლევა აანალიზებს საქართველოს ჯანდაცვის სისტემაში შრომითი რესურსისა და სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის დინამიკას 2018–2024 წლებში. კვლევა ეფუძნება საქართველოს ეროვნული სტატისტიკის სამსახურის (GeoStat) და საერთაშორისო ჯანდაცვის მონაცემთა ბაზების ოფიციალური მაჩვენებლების აღწერით და შედარებით დინამიკურ ანალიზს. კვლევის მიზანია შეფასდეს ჯანდაცვის სისტემაში პროფესიული რესურსის რაოდენობრივი ცვლილება, სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის ტრაექტორია და მათ შორის არსებული ურთიერთმიმართების ტრანსფორმაცია.

სტატიის მეცნიერული წვლილი რამდენიმე მიმართულებით გამოიხატება. პირველ რიგში, კვლევა წარმოადგენს ერთ-ერთ პირველ მცდელობას, რომელიც საქართველოს ჯანდაცვის სისტემაში მომსახურებაზე მოთხოვნისა და პროფესიული რესურსის დინამიკას ერთიან რაოდენობრივ ჩარჩოში აანალიზებს. მეორე მხრივ, სტატია ავითარებს ანალიტიკურ მიდგომას, რომელიც სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის ცვლილებას აკავშირებს პროფესიული რესურსის სტრუქტურულ ტრანსფორმაციასთან და სამუშაო დატვირთვის ინდიკატორებთან. მესამე მხრივ, მიღებული შედეგები მნიშვნელოვან პოლიტიკურ იმპლიკაციებს შეიცავს, რადგან ისინი ხაზს უსვამს ადამიანური რესურსის გრძელვადიანი დაგეგმვის, პრევენციული ჯანდაცვის პოლიტიკის გაძლიერებისა და ჯანდაცვის შრომის ბაზრის სტრატეგიული მართვის მნიშვნელობას.

ლიტერატურული მიმოხილვა

ჯანდაცვის სისტემების მდგრადობა თანამედროვე სამეცნიერო ლიტერატურაში სულ უფრო მეტად განიხილება ადამიანური რესურსის ხელმისაწვდომობასა და სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის დინამიკას შორის არსებული ურთიერთმიმართების კონტექსტში. მრავალი კვლევა მიუთითებს, რომ ჯანდაცვის სექტორის ეფექტიანობა მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული პროფესიული კადრების რაოდენობაზე, მათ კვალიფიკაციასა და განაწილებაზე, რადგან ადამიანური რესურსი წარმოადგენს ჯანდაცვის სისტემის ოპერაციული შესაძლებლობის ერთ-ერთ ძირითად განმსაზღვრელ ფაქტორს (WHO, 2020).

საერთაშორისო კვლევები ასევე აჩვენებს, რომ ჯანდაცვის შრომის ბაზარი გლობალურად ხასიათდება მზარდი დისბალანსით მოთხოვნასა და პროფესიული რესურსის მიწოდებას შორის. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის შეფასებით, მიუხედავად იმისა, რომ მსოფლიოში ჯანდაცვის სექტორში მილიონობით სპეციალისტია დასაქმებული, 2030 წლისთვის კვლავ პროგნოზირებულია დაახლოებით 10–11 მილიონი ჯანდაცვის მუშაკის დეფიციტი, რაც განსაკუთრებულად ეხება საშუალო და დაბალი შემოსავლის ქვეყნებს (WHO, 2020). ამასთან, ჯანდაცვის შრომის ბაზარი მაღალი ინერციულობით ხასიათდება, რადგან პროფესიული კადრების მომზადება ხანგრძლივ საგანმანათლებლო პროცესს მოითხოვს, რის გამოც შრომითი მიწოდება ხშირად ვერ ახერხებს სწრაფად ადაპტირებას მომსახურებაზე მოთხოვნის ზრდასთან (OECD, 2023).

სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის ზრდის განმაპირობებელი ფაქტორების ანალიზი ფართოდ არის წარმოდგენილი ჯანდაცვის ეკონომიკისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის კვლევებში. არსებული კვლევები მიუთითებს, რომ მოთხოვნის ზრდა, როგორც წესი, დაკავშირებულია დემოგრაფიულ ცვლილებებთან, ქრონიკული დაავადებების გავრცელებასთან და ჯანმრთელობის ქცევითი რისკ-ფაქტორების ზრდასთან (Getzen, 2013). განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა არაგადამდები დაავადებების ტვირთი, რომელიც მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით სიკვდილიანობის ძირითადი მიზეზია და მნიშვნელოვნად ზრდის სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნას (WHO, 2022).

ლიტერატურაში ასევე ხაზგასმულია ჯანმრთელობის სოციალურ-ეკონომიკური დეტერმინანტების მნიშვნელობა. კვლევები მიუთითებს, რომ მოსახლეობის შემოსავლები, განათლება და ცხოვრების პირობები მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს როგორც დაავადებების გავრცელებაზე, ასევე ჯანდაცვის მომსახურების გამოყენების სიხშირეზე (World Bank, 2022). დაბალი სოციალურ-ეკონომიკური სტატუსი ხშირად უკავშირდება პრევენციული მომსახურების ნაკლებ გამოყენებას, რის შედეგადაც დაავადებები უფრო გვიან ეტაპზე დიაგნოსტირდება და ჯანდაცვის სისტემაზე დატვირთვა იზრდება.

საქართველოს შემთხვევაში არსებული კვლევები და ოფიციალური სტატისტიკური მონაცემები მიუთითებს, რომ ქვეყანაში არაგადამდები დაავადებების ტვირთი განსაკუთრებით მაღალია და ჯანმრთელობის ქცევითი რისკ-ფაქტორები ფართოდ არის გავრცელებული, რაც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის ზრდაზე (GeoStat, 2024; WHO, 2022). ამასთან, სხვადასხვა ანალიტიკური კვლევა მიუთითებს, რომ ჯანდაცვის ადამიანური რესურსის განაწილება რეგიონულ ჭრილში კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება, რაც გავლენას ახდენს მომსახურების ხელმისაწვდომობასა და სისტემის ოპერაციულ ეფექტიანობაზე.

არსებული ლიტერატურა ადასტურებს, რომ ჯანდაცვის სისტემების მდგრადობა მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ადამიანური რესურსისა და მომსახურებაზე მოთხოვნის თანხვედრაზე. თუმცა საქართველოს შემთხვევაში შედარებით ნაკლებად არის გაანალიზებული ამ ორი პროცესის ურთიერთმიმართება ერთიან დროში-დამოკიდებულ რაოდენობრივ ჩარჩოში, რაც წინამდებარე კვლევის ანალიტიკურ საფუძველს ქმნის.

კვლევის მეთოდოლოგია

წინამდებარე კვლევა ეფუძნება რაოდენობრივ ანალიტიკურ მიდგომას და მიზნად ისახავს საქართველოს ჯანდაცვის სისტემაში პროფესიული ადამიანური რესურსისა და სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის დინამიკის შეფასებას 2018–2024 წლებში. კვლევის დიზაინი წარმოადგენს სეკუნდარული სტატისტიკური მონაცემების ანალიზს, რომლის საშუალებითაც ხდება ჯანდაცვის სისტემის ძირითადი სტრუქტურული მაჩვენებლების ცვლილების შეფასება და მოთხოვნა-მიწოდების ურთიერთმიმართების ანალიზი.

კვლევის ემპირიული ბაზა ეფუძნება ოფიციალურ სტატისტიკურ მონაცემებს, რომლებიც მიღებულია საქართველოს ეროვნული სტატისტიკის სამსახურის (GeoStat), მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის (WHO) და ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის (OECD) მონაცემთა ბაზებიდან. GeoStat-ის მონაცემები გამოყენებულია ჯანდაცვის სისტემაში დასაქმებულთა რაოდენობის, სამედიცინო მომსახურებაზე მიმართვების და ინფრასტრუქტურული მაჩვენებლების (მათ შორის საავადმყოფო საწოლების რაოდენობის) შეფასებისთვის. WHO-ს მონაცემები გამოყენებულია მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის ძირითადი ინდიკატორების და არაგადამდები დაავადებების გავრცელების შეფასებისთვის, ხოლო OECD-ის კვლევები გამოყენებულია შრომითი დატვირთვის ინდიკატორების ინტერპრეტაციისა და საერთაშორისო შედარებითი კონტექსტის განსაზღვრისათვის.

კვლევის ფარგლებში ოპერაციონალიზებულია რამდენიმე ძირითადი ანალიტიკური ცვლადი. პროფესიული ადამიანური რესურსის ინდიკატორად გამოყენებულია ექიმებისა და საექთნო პერსონალის რაოდენობა, რომელიც განისაზღვრება როგორც სამედიცინო დაწესებულებებში დასაქმებული შესაბამისი პროფესიული ჯგუფების საერთო რაოდენობა (physician workforce და nursing workforce). სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის ინდიკატორად გამოყენებულია ექიმთან მიმართვების საერთო რაოდენობა (physician visits), რომელიც ასახავს მოსახლეობის მიერ სამედიცინო სერვისების გამოყენების ინტენსივობას.

ჯანდაცვის სისტემის ოპერაციული დატვირთვის შეფასების მიზნით გამოყენებულია ერთ თანამშრომელზე არსებული მომსახურების მოცულობის ინდიკატორები. ერთ ექიმზე არსებული დატვირთვა განისაზღვრა ექიმთან მიმართვების საერთო რაოდენობის ექიმთა საერთო რაოდენობაზე გაყოფით. ანალოგიურად განისაზღვრა ერთ ექთანზე მოდებული დატვირთვის მაჩვენებელიც.

აღნიშნული ინდიკატორები ფართოდ გამოიყენება ჯანდაცვის სისტემის შრომითი დატვირთვის შეფასებისთვის და წარმოადგენს სისტემის შიგნით არსებული ოპერაციული წნეხის პროქსი მაჩვენებლებს (OECD, 2023). მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ აღნიშნული მაჩვენებლები არ განიხილება ინდივიდუალური პროდუქტიულობის პირდაპირ საზომად, რადგან ისინი არ ასახავს კონსულტაციის ხანგრძლივობას, კლინიკური შემთხვევების სირთულეს ან სამედიცინო პერსონალის ადმინისტრაციულ და კვლევით საქმიანობას. შესაბამისად, ეს ინდიკატორები გამოიყენება როგორც სისტემური დატვირთვის შეფასების ინსტრუმენტი.

კვლევის ანალიტიკური ნაწილი ეფუძნება აღწერითი სტატისტიკისა და შედარებითი დინამიკური ანალიზის მეთოდებს. პირველ ეტაპზე განხორციელდა ძირითადი მაჩვენებლების დროითი რიგების აგება, რაც საშუალებას იძლევა შეფასდეს ჯანდაცვის სისტემის ძირითადი ინდიკატორების ცვლილების ტრაექტორია 2018–2024 წლებში. მეორე ეტაპზე განხორციელდა კუმულაციური ცვლილებების გამოთვლა, რაც საშუალებას იძლევა შეფასდეს პროფესიული რესურსისა და სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის ცვლილების მასშტაბი. აღნიშნული მიდგომა გამოყენებულია ჯანდაცვის სისტემაში მოთხოვნა-მიწოდების ურთიერთმიმართების დინამიკის შეფასებისთვის და შესაძლო სტრუქტურული დისბალანსის იდენტიფიცირებისათვის.

კვლევის შეზღუდვად შეიძლება ჩაითვალოს ის გარემოება, რომ გამოყენებული მონაცემები აგრეგირებულ ეროვნულ დონეზეა წარმოდგენილი და სრულად ვერ ასახავს რეგიონულ განსხვავებებს ჯანდაცვის სისტემის შიგნით. მიუხედავად ამისა, სტატისტიკური დინამიკის ანალიზი საშუალებას იძლევა გამოიკვეთოს ძირითადი ტენდენციები და შეფასდეს ჯანდაცვის სისტემაში პროფესიული რესურსისა და მომსახურებაზე მოთხოვნის ურთიერთმიმართების ცვლილება კვლევის პერიოდში.

მთავარი შედეგები

საქართველოს ჯანდაცვის სისტემის ძირითადი რაოდენობრივი მაჩვენებლების ანალიზი 2018–2024 წლების პერიოდში ავლენს რამდენიმე მნიშვნელოვან ტენდენციას, რომლებიც ეხება როგორც პროფესიული ადამიანური რესურსის ცვლილებას, ასევე სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის დინამიკას.

პირველ რიგში, მონაცემები მიუთითებს ექიმთა რაოდენობის მნიშვნელოვან შემცირებაზე. ოფიციალური სტატისტიკის მიხედვით, ექიმთა საერთო რაოდენობა 2018 წლის დაახლოებით 31 ათასიდან 2024 წლისთვის 24 ათასამდე შემცირდა, რაც დაახლოებით 22.6%-იანკუმულაციურკლებასწარმოადგენს. აღნიშნული ტენდენცია განსაკუთრებით თვალსაჩინოა იმ ფონზე, როდესაც ამავე პერიოდში სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნა სტაბილურად გაიზარდა.

საექთნო პერსონალის რაოდენობა განსხვავებულ დინამიკას აჩვენებს. კვლევის პერიოდში ექთნების რაოდენობა დაახლოებით 16.7%-ითგაიზარდა, რაც მიუთითებს პროფესიული რესურსის შიდა სტრუქტურის ნაწილობრივ ტრანსფორმაციაზე. მიუხედავად ამისა, აღნიშნული ზრდა სრულად ვერ კომპენსირებს ექიმთა რაოდენობრივი შემცირების ეფექტს.

დიაგრამა 1 ასახავს ჯანდაცვის სისტემის ძირითადი მაჩვენებლების პარალელურ ცვლილებას 2018–2024 წლებში. ვიზუალური ანალიზი აჩვენებს, რომ ექიმთა რაოდენობის შემცირების პარალელურად მკვეთრად იზრდება ექიმთან მიმართვების რაოდენობა.

დიაგრამა 1. ჯანდაცვის სისტემის ძირითადი მაჩვენებლების დინამიკა (2018–2024)

(ექიმების რაოდენობა / ექთნების რაოდენობა / ექიმთან მიმართვები)

 

წყარო: ოფიციალური სტატისტიკური მონაცემები, ავტორის დამუშავება.

მონაცემები მიუთითებს, რომ კვლევის პერიოდში ექიმთან მიმართვების რაოდენობა დაახლოებით 29%-ითგაიზარდა. აღნიშნული ზრდა ასახავს სამედიცინო მომსახურებაზე მოსახლეობის მოთხოვნის გაფართოებას.

მოთხოვნის ზრდისა და პროფესიული რესურსის ცვლილების ურთიერთმიმართების შეფასების მიზნით გაანალიზდა ერთ თანამშრომელზე არსებული დატვირთვის მაჩვენებლები. გამოთვლებმა აჩვენა, რომ 2018 წელსერთექიმზესაშუალოდ 395 მიმართვა მოდიოდა, ხოლო 2024 წლისთვის ეს მაჩვენებელი 658-მდე გაიზარდა, რაც დაახლოებით 66%-იან ზრდას წარმოადგენს.

დიაგრამა 2 ასახავს ერთ თანამშრომელზე არსებული მიმართვების დინამიკას კვლევის პერიოდში.

დიაგრამა 2. ერთთანამშრომელზეარსბული მიმართვებისდინამიკა (2018–2024)

 

წყარო: ოფიციალური სტატისტიკური მონაცემები, ავტორის გამოთვლები.

აღნიშნული მონაცემები მიუთითებს, რომ სამედიცინო მომსახურების მოცულობის ზრდა მნიშვნელოვნად აღემატება პროფესიული რესურსის რაოდენობრივ ცვლილებას, რის შედეგადაც იზრდება ჯანდაცვის სისტემის შიგნით შრომითი დატვირთვის დონე.

ჯანდაცვის სისტემის ინფრასტრუქტურული მაჩვენებლების ანალიზი დამატებით ავლენს რესურსების სტრუქტურულ ცვლილებებს. კვლევის პერიოდში საავადმყოფო საწოლების რაოდენობა დაახლოებით 6.25%-ითშემცირდა, რაც მიუთითებს ჰოსპიტალური ინფრასტრუქტურის ნაწილობრივ ოპტიმიზაციაზე.

სხვადასხვა ინდიკატორის კუმულაციური ცვლილება წარმოდგენილია დიაგრამა 3-ში.

დიაგრამა 3. ძირითადი მაჩვენებლების კუმულაციური ცვლილება 2018–2024 წლებში (%)

წყარო: ოფიციალური სტატისტიკური მონაცემები, ავტორის გამოთვლები.

ჯანდაცვის სისტემაზე მოთხოვნის ზრდის კონტექსტის გასაგებად მნიშვნელოვანია მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის ძირითადი ინდიკატორების განხილვაც. აღნიშნული მაჩვენებლები არ წარმოადგენს დროით დინამიკურ სერიას, არამედ ასახავს ქვეყანაში ჯანმრთელობის მდგომარეობის ზოგად სტრუქტურას.

ცხრილი 1. ჯანმრთელობის მდგომარეობის ძირითადი ინდიკატორები საქართველოში

წყარო: WHO; GeoStat; STEPS Health Survey.

ცხრილში წარმოდგენილი მაჩვენებლები აღწერს მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის ზოგად პროფილს და ასახავს არაგადამდები დაავადებების მაღალ გავრცელებას.

კვლევის შედეგების ვიზუალური შეჯამება წარმოდგენილია სქემა 1-ში. აღნიშნული სქემა წარმოადგენს კონცეპტუალურ მოდელს, რომელიც აჩვენებს ჯანმრთელობის რისკ-ფაქტორების, სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის ზრდისა და ჯანდაცვის სისტემაში პროფესიული რესურსის დინამიკის შესაძლო ურთიერთკავშირს. სქემა არ წარმოადგენს უშუალოდ ემპირიულ დიაგრამას, არამედ ასახავს კვლევის შედეგების საფუძველზე შემუშავებულ ანალიტიკურ ინტერპრეტაციას.

სქემა 1. ჯანმრთელობის რისკ-ფაქტორებიდან შრომითი დეფიციტის ფორმირებამდე: მიზეზობრივი ტრანსფორმაციის სქემა

 

წყარო: ავტორის კონცეპტუალური მოდელი.

   ჯამში, წარმოდგენილი მონაცემები მიუთითებს რამდენიმე პარალელურ ტენდენციაზე:

• ექიმთა რაოდენობის შემცირება
• საექთნო პერსონალის ზრდა
• სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის ზრდა
• ერთ თანამშრომელზე მოდებული დატვირთვის ზრდა
• ინფრასტრუქტურული რესურსის ნაწილობრივი ოპტიმიზაცია

აღნიშნული ტენდენციები ქმნის ანალიტიკურ საფუძველს ჯანდაცვის სისტემაში პროფესიული რესურსისა და მომსახურებაზე მოთხოვნის ურთიერთმიმართების შემდგომი ინტერპრეტაციისთვის, რომელიც განხილულია სტატიის დისკუსიის ნაწილში.

 დასკვნა

კვლევის შედეგები მიუთითებს, რომ 2018–2024 წლებში საქართველოს ჯანდაცვის სისტემა ფუნქციონირებდა მოთხოვნისა და პროფესიული რესურსის დინამიკის შორის მზარდი დისბალანსის პირობებში. ემპირიული ანალიზი აჩვენებს, რომ აღნიშნულ პერიოდში ექიმთა რაოდენობა დაახლოებით 22.6%-ით შემცირდა, მაშინ როდესაც სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნა დაახლოებით 29%-ითგაიზარდა. შედეგად მნიშვნელოვნად გაიზარდა ერთ თანამშრომელზე არსებული დატვირთვა, რაც განსაკუთრებით თვალსაჩინოა ექიმთა შემთხვევაში, სადაც ერთ ექიმზე მოდებული მიმართვების რაოდენობა დაახლოებით 66%-ით გაიზარდა.

ამ პროცესის პარალელურად საექთნო პერსონალის რაოდენობის ზრდა მხოლოდ ნაწილობრივ ანეიტრალებს პროფესიული რესურსის შემცირების ეფექტს. ინფრასტრუქტურული მაჩვენებლების ანალიზი ასევე მიუთითებს სტაციონარული რესურსის გარკვეულ ოპტიმიზაციაზე, რაც შესაძლოა დაკავშირებული იყოს მომსახურების მოდელის ტრანსფორმაციასთან. თუმცა, პროფესიული რესურსისა და მომსახურებაზე მოთხოვნის განსხვავებული ტრაექტორიები ქმნის პირობებს, სადაც ჯანდაცვის სისტემა უფრო მეტად დამოკიდებული ხდება არსებული კადრების დატვირთვის ზრდაზე.

მიღებული შედეგები მიუთითებს, რომ ჯანდაცვის სისტემის მდგრადობის უზრუნველსაყოფად აუცილებელია ადამიანური რესურსის სტრატეგიული დაგეგმვის გაძლიერება. პირველ რიგში, მნიშვნელოვანია პროფესიული კადრების მომზადების, გადამზადებისა და სისტემაში შენარჩუნების პოლიტიკის განვითარება, რათა შემცირდეს შრომითი რესურსის შესაძლო დეფიციტი.

მეორე მნიშვნელოვანი მიმართულება უკავშირდება პრევენციული ჯანდაცვის პოლიტიკის გაძლიერებას. არაგადამდები დაავადებების მაღალი გავრცელება და ჯანმრთელობის ქცევითი რისკ-ფაქტორების ფართო გავრცელება მნიშვნელოვნად ზრდის სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნას. შესაბამისად, პრევენციული პროგრამების, რეგულარული სკრინინგის და მოსახლეობის ჯანმრთელობის განათლების გაძლიერება შეიძლება გახდეს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტი ჯანდაცვის სისტემაზე დატვირთვის შემცირებისთვის.

მესამე მიმართულება უკავშირდება ჯანდაცვის შრომის ბაზრის რეგიონული ასიმეტრიების შემცირებას. საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ პროფესიული კადრების კონცენტრაცია მეტროპოლიურ ცენტრებში ხშირად იწვევს მომსახურების ხელმისაწვდომობის შემცირებას რეგიონებში. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია ისეთი პოლიტიკის შემუშავება, რომელიც ხელს შეუწყობს პროფესიული რესურსის უფრო თანაბარ ტერიტორიულ განაწილებას.

კვლევის ერთ-ერთ შეზღუდვად შეიძლება ჩაითვალოს ის გარემოება, რომ ანალიზი ეფუძნება ეროვნულ დონეზე აგრეგირებულ სტატისტიკურ მონაცემებს და სრულად ვერ ასახავს რეგიონულ განსხვავებებს ჯანდაცვის სისტემის შიგნით. მომავალ კვლევებში მნიშვნელოვანია ჯანდაცვის შრომითი რესურსის რეგიონული განაწილების, პროფესიული მიგრაციის და ასაკობრივი სტრუქტურის უფრო დეტალური ანალიზი.

ასევე სასარგებლო იქნება უფრო დეტალური ემპირიული კვლევები, რომლებიც შეაფასებს სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნის ზრდის გავლენას მომსახურების ხარისხზე, სამუშაო დატვირთვაზე და ჯანდაცვის სისტემის ეფექტიანობაზე.

ლიტერატურა

1. Arrow, K. J. (1963). Uncertainty and the welfare economics of medical care. The American Economic Review, 53(5), 941–973.
2. Cutler, D. M., & McClellan, M. (2001). Is technological change in medicine worth it? Health Affairs, 20(5), 11–29. https://doi.org/10.1377/hlthaff.20.5.11
3. Frenk, J., Chen, L., Bhutta, Z. A., Cohen, J., Crisp, N., Evans, T., Fineberg, H., Garcia, P., Ke, Y., Kelley, P., Kistnasamy, B., Meleis, A., Naylor, D., Pablos-Mendez, A., Reddy, S., Scrimshaw, S., Sepulveda, J., Serwadda, D., & Zurayk, H. (2010). Health professionals for a new century: Transforming education to strengthen health systems in an interdependent world. The Lancet, 376(9756), 1923–1958. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(10)61854-5
4. Getzen, T. E. (2013). Health economics: Fundamentals and flow of funds (2nd ed.). Wiley.
5. Global Burden of Disease Collaborative Network. (2020). Global burden of disease study 2019 (GBD 2019) results. Institute for Health Metrics and Evaluation. https://www.healthdata.org
6. Hall, R. E., & Jones, C. I. (2007). The value of life and the rise in health spending. The Quarterly Journal of Economics, 122(1), 39–72. https://doi.org/10.1162/qjec.122.1.39
7. Institute for Health Metrics and Evaluation. (2022). Global health spending 2022: Weathering the storm. IHME.
8. OECD. (2021). Health at a glance 2021: OECD indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/ae3016b9-en
9. OECD. (2023). Health at a glance 2023: OECD indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/7a7afb35-en
10. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2020). Realising the potential of primary health care. OECD Publishing.
11. Saltman, R. B., Bankauskaite, V., & Vrangbaek, K. (2007). Decentralization in health care: Strategies and outcomes. McGraw-Hill/Open University Press.
12. Scheffler, R. M., Liu, J. X., Kinfu, Y., & Dal Poz, M. R. (2008). Forecasting the global shortage of physicians: An economic and needs-based approach. Bulletin of the World Health Organization, 86(7), 516–523. https://doi.org/10.2471/BLT.07.046474
13. World Bank. (2022). Georgia: Health system and socioeconomic determinants of health. World Bank Group.
14. World Bank. (2023). World development indicators. World Bank.
15. World Health Organization. (2016). Global strategy on human resources for health: Workforce 2030. WHO.
16. World Health Organization. (2022). Global health observatory data repository. WHO.
17. World Health Organization. (2022). Global status report on noncommunicable diseases. WHO.
18. World Health Organization. (2023). Health workforce statistics. WHO.
19. GeoStat. (2024). Health care statistics of Georgia. National Statistics Office of Georgia.
20. National Center for Disease Control and Public Health (NCDC). (2023). STEPS survey: Risk factors for noncommunicable diseases in Georgia. Tbilisi.

---