DOI:10.52340/ekonomisti.2025.04.06

ანოტაცია: XXI საუკუნე გახდა ეპოქა, რომელშიც ტექნოლოგიური პროგრესი აყალიბებს არა მხოლოდ ეკონომიკასა და კომუნიკაციას, არამედ მმართველობით სისტემებსაც. ციფრული მმართველობის ზრდა მოითხოვს არა მხოლოდ ტექნიკური რესურსების დანერგვას, არამედ ადამიანის ფსიქოლოგიის, ქცევისა და მოტივაციის ღრმა გააზრებას. სტატიის მიზანია - გაანალიზოს საჯარო მმართველობის ფსიქოლოგიური ასპექტები ციფრულ ეპოქაში, მათ შორის ემოციური ინტელექტის, სტრესის მართვისა და ორგანიზაციული კულტურის გავლენა მმართველობით პროცესებზე. საქართველოს მაგალითზე შემოთავაზებულია რეკომენდაციები ეფექტიანი ფსიქოლოგიური პრაქტიკების იმპლემენტაციისთვის.

საკვანძო სიტყვები: საჯარო მმართველობა; ფსიქოლოგია; ციფრული ტრანსფორმაცია; ემოციური ინტელექტი; ორგანიზაციული ქცევა.

შესავალი

ევროპულ სივრცეში საჯარო მმართველობა როგორც დისციპლინა და პრაქტიკა განიხილება მინიმუმ XIX საუკუნიდან, როდესაც ვებერის ბიუროკრატიული მოდელი დამკვიდრდა ინდუსტრიული სახელმწიფოების ჩამოყალიბების პროცესში. სახელმწიფო მართვის მოდელები ეტაპობრივად გადავიდნენ მართლსაწესრიგო ადმინისტრაციიდან - მომხმარებელზე ორიენტირებულ მმართველობამდე, რაც განსაკუთრებით გააქტიურდა 1980–1990-იანი წლებიდან „ახალი საჯარო მმართველობის“ (New Public Management) დანერგვით.

ციფრულ ეპოქაში, ე.წ. „Digital Era Governance“-მა განსაზღვრა ახალი ფაზა - როდესაც გადაწყვეტილებები ოპტიმიზირდება მონაცემებზე დაყრდნობით, ხოლო ადამიანური ფაქტორი კვლავ რჩება სისტემის მდგრადობის დომინანტად.

საქართველოში საჯარო მმართველობა სსრკ-ის ბიუროკრატიული სისტემიდან 1990-იან წლებში გადავიდა დემოკრატიული მართვისკენ, თუმცა პოსტსაბჭოთა მემკვიდრეობა მმართველობით კულტურაში ღრმად იყო ფესვგადგმული. ფსიქოლოგიური ასპექტების გათვალისწინება საჯარო მენეჯმენტში პრაქტიკულად არ ხდებოდა, რაც აისახა როგორც თანამშრომელთა მოტივაციის დეფიციტზე, ისე სტრესისადმი დაუცველობაზე.

2004 წლიდან დაიწყო ადმინისტრაციული რეფორმები (ე.წ. „საჯარო სამსახურის მოდერნიზაცია“) - თუმცა ისინი ტექნიკური იყო და არა ქცევითი ან ფსიქოლოგიური. „ღია მმართველობის პარტნიორობა“ (OGP) და „დიჯიტალიზაციის სტრატეგია 2030“ უკვე ქმნიან ახალ შესაძლებლობებს ფსიქოლოგიური კომპონენტების ინტეგრაციისთვის, თუმცა პრაქტიკაში ამისთვის საჭირო სისტემური ცვლილებები ჯერ არ განხორციელებულა.

ფსიქოლოგიური ასპექტების გავლენა საჯარო მმართველობის ეფექტიანობაზე: კვლევითი ანალიზი

საჯარო მმართველობის ფსიქოლოგიური ასპექტების გააზრება თანამედროვე მსოფლიოში განსაკუთრებით აქტუალური გახდა იმ პირობებში, როცა ციფრული ტრანსფორმაცია საგრძნობლად ცვლის მმართველობითი სისტემების სტრუქტურასა და კომუნიკაციის წესებს. მმართველობაში ადამიანის ქცევისა და ფსიქოლოგიური დინამიკის გათვალისწინება გადამწყვეტ როლს ასრულებს როგორც ეფექტიანობის, ისე საზოგადოებრივი ნდობის ფორმირებაში.

საჯარო მმართველობა სულ უფრო მეტად ითხოვს ადამიანზე ორიენტირებულ მიდგომას. ტრადიციული ადმინისტრაციული მოდელები (მაგ., „ვებერული ბიუროკრატია“, სადაც პიროვნულ ფაქტორებს ნაკლები მნიშვნელობა ენიჭება), თანდათან იცვლება მოქნილი, ღია და მომხმარებელზე ორიენტირებული მიდგომით, რომელშიც ფსიქოლოგიური კომპონენტი ცენტრალურ ადგილს იკავებს (Van Wart, 2013).

ფსიქოლოგიის მნიშვნელოვან თეორიებს შორის, რომლებიც უშუალოდ მიესადაგება საჯარო სექტორს, აღსანიშნავია:

• Maslow-ის საჭიროებების იერარქია (1943) - ხსნის თანამშრომელთა მოტივაციის ბუნებას და იმას, თუ როგორ ზრდის თვითრეალიზაციის შესაძლებლობა მათი ნდობის დონეს მმართველობით სისტემაში;
• Herzberg-ის ორმაგი ფაქტორების თეორია (1959) - განმარტავს, რატომ არ არის საკმარისი მხოლოდ ხელფასისა და გარეგანი მოტივატორების ზრდა მაღალი შრომითი მოტივაციის მისაღწევად;
• Goleman-ის ემოციური ინტელექტის მოდელი (1998) - ხაზს უსვამს ემპათიის, თვითრეგულაციისა და სოციალური უნარების როლს საჯარო ლიდერობაში.

   პერსონალის ქცევის, მოტივაციისა და სტრესის მართვის ცოდნა აუცილებელია სტაბილური საჯარო სერვისების უზრუნველსაყოფად. ფსიქოლოგიური თვალსაზრისით გაწონასწორებული მმართველობა ზრდის მოქალაქეთა ნდობასა და ინსტიტუციური ლეგიტიმაციის დონეს (Perry & Wise, 1990).

საჯარო მმართველობის ეფექტიანობის შესწავლის სფეროში უკანასკნელი ათწლეულის კვლევები მნიშვნელოვან ყურადღებას უთმობენ ფსიქოლოგიურ ფაქტორებს, როგორც მთავარ კომპონენტს. იგი განსაზღვრავს ორგანიზაციული მიზნების მიღწევასა და სამომავლო მდგრადობას (Van Wart, 2013; Perry & Wise, 1990). ამასთან, როგორც ორგანიზაციული ფსიქოლოგიის ტრადიციული მოდელები (Maslow, 1943; Herzberg, 1959) ამტკიცებენ -  მოტივაცია და ემოციური კეთილდღეობა წარმოადგენს საჯარო სექტორის საქმიანობის გასაღებს.

ესტონეთის მაგალითი გამორჩეულია როგორც ერთ-ერთი პირველწყარო, რომელმაც შექმნა საჯარო სამსახურში ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის სისტემური პროგრამები (OECD, 2020). კვლევები აჩვენებენ, რომ მას შემდეგ, რაც საჯარო თანამშრომლებისთვის შეიქმნა სტრესის მართვის ტრენინგები და ემოციური ინტელექტის განვითარებაზე ორიენტირებული კურსები, მათ შორის თანამშრომელთა მოტივაციისა და სამუშაო ხარისხის ინდექსი მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა (EIPA, 2020).

შვედეთის საჯარო ადმინისტრაციაში ჩატარებული კვლევები ხაზს უსვამს ემოციური ინტელექტის როლს საჯარო ლიდერებში. კვლევის თანახმად, ლიდერები, რომლებსაც მაღალ დონეზე აქვთ განვითარების ემოციური უნარები, ახდენენ უფრო ეფექტურ კომუნიკაციას და უკეთ მართავენ გუნდურ დინამიკას, რაც იწვევს გადაწყვეტილებების ოპტიმალურ მიღებას და მაღალი შედეგიანობის უზრუნველყოფას (Goleman, 1998).

გერმანიის მაგალითი ადასტურებს, რომ ფუნდამენტური მნიშვნელობა აქვს არა მხოლოდ ინდივიდის უნარებს, არამედ ორგანიზაციულ კულტურას, რომელიც ხელს უწყობს ფსიქოლოგიური უსაფრთხოების უზრუნველყოფას და ინოვაციურ გარემოს შექმნას (Van Wart, 2013).

საქართველოს საჯარო სექტორში არსებული კვლევებით (ნაცვლიშვილი, 2021; UNDP Georgia, 2022) დასტურდება, რომ ციფრული ტრანსფორმაციის მიუხედავად, თანამშრომელთა ფსიქოლოგიური მდგომარეობის გაუმჯობესება კვლავ სერიოზულ გამოწვევად რჩება. ქვეყნის მიერ მიღებული ადმინისტრაციული რეფორმები აქცენტს აკეთებს ტექნოლოგიურ გაუმჯობესებებზე და ნაკლებად ფსიქოლოგიურ მხარდაჭერაზე, რის შედეგადაც მუშაობის სტრესის დონე მაღალია, რაც ამცირებს შედეგის ეფექტს.

ამ კონტექსტში, საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ ორგანიზაციული მხარდაჭერა, ფსიქოლოგიური უნარების განვითარება და სამუშაო გარემოს გაუმჯობესება მნიშვნელოვანი წინაპირობაა საჯარო მმართველობის ხარისხისა და მდგრადობისთვის (OECD, 2020; EIPA, 2020).

 ფსიქოლოგია მმართველობით პროცესებში: ევროპული გამოცდილება

ევროპულ ქვეყნებში ციფრული მმართველობის განვითარება მჭიდროდ უკავშირდება ადამიანური რესურსის ფსიქოლოგიურ წონასწორობას. მაგალითად:

ესტონეთი - ითვლება ერთ-ერთ წამომწყებად ციფრული მმართველობის მიმართულებით. პლატფორმა e-Estonia წარმატებით უზრუნველყოფს ელექტრონულ იდენტობას, საჯარო სერვისების მთლიანად ონლაინ ხელმისაწვდომობას და მონაცემთა ცენტრალიზებულ მართვას. ფსიქოლოგიური მიდგომა: სახელმწიფომ დანერგა საჯარო მოხელეების ფსიქოლოგიური გაძლიერების პროგრამები, რომელიც მოიცავს რეგულარულ სტრესის შეფასებას, ფსიქო-სოციალურ ტრენინგებსა და სამუშაო გარემოს ადაპტაციას (EIPA, 2020).

შვედეთი - საჯარო სექტორში მენტალური კეთილდღეობის პოლიტიკა გადამწყვეტ კომპონენტად მიიჩნევა. თანამშრომელთა ემოციური ინტელექტისა და ღია კომუნიკაციის კულტივაცია მიზნად ისახავს არა მხოლოდ ორგანიზაციულ ეფექტიანობას, არამედ დემოკრატიული ღირებულებების დაცვას საჯარო მომსახურებაში (OECD, 2020).

გერმანიამპანდემიის შემდეგ საჯარო ადმინისტრაციაში დანერგა პროგრამა „Psychologische Resilienz im Öffentlichen Dienst“, რომელიც მოიცავს ფსიქოლოგიური გამძლეობისა და კრიზისებზე რეაგირების სწავლას მენეჯერებისა და საჯარო მოხელეებისათვის. აღნიშნულ პროგრამაში ჩართულია ფედერალური და მუნიციპალური დონეები.

ზემოაღნიშნული აჩვენებს, რომ ციფრული მმართველობა წარმატებით ფუნქციონირებს მხოლოდ მაშინ, როცა ტექნოლოგიური ინოვაციები თანხვედრაშია ფსიქოლოგიურ მხარდაჭერასთან და ქცევითი პროცესების გათვალისწინებასთან. 

საქართველო: წინსვლა ტექნოლოგიაში, ჩამორჩენა ფსიქოლოგიაში

ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში საქართველოში  განხორციელდა რამდენიმე მნიშვნელოვანი ციფრული ინიციატივა. ესენია:

• მოქალაქის ციფრული პორტალი https://my.gov.ge/;
• საჯარო რეესტრისა და ID სერვისების ელექტრონული მოდერნიზაცია;
• ელექტრონული დოკუმენტბრუნვა სახელმწიფო უწყებებში.

თუმცა, ტექნოლოგიური პროგრესის მიუხედავად, ფსიქოლოგიური განზომილება პრაქტიკულად უგულებელყოფილია. საჯარო მოხელეთა ტრენინგები უმეტესწილად კონცენტრირებულია ტექნიკურ უნარებზე, მაშინ როდესაც ემოციური ინტელექტის, სტრესის მართვისა და კომუნიკაციის ფსიქოლოგიური უნარების განვითარება ნაკლებად სისტემატურია (ნაცვლიშვილი, 2021).

კვლევებმა აჩვენა, რომ თანამშრომელთა დიდ ნაწილს (42%) ახასიათებს გადაღლილობა, მოუმზადებლობა დისტანციური მუშაობისას და შიდა კომუნიკაციის სირთულე. მაგალითად: საჯარო სერვისების განვითარების სააგენტოში, 2021 წელს ჩატარებულმა არაოფიციალურმა გამოკითხვამ აჩვენა, რომ თანამშრომელთა უმრავლესობა ვერ ერგება ონლაინ სამუშაოს მოთხოვნებს ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის არქონის გამო.

სახელმწიფო აუდიტის სამსახურში, COVID-19-ის პერიოდში გაჩენილი შიდა კრიზისები მიუთითებდა ცვლილებებისადმი წინააღმდეგობაზე, რომელიც მოდიოდა არა სისტემური პრობლემიდან, არამედ პიროვნულ-ფსიქოლოგიური მდგომარეობიდან.  ფსიქოლოგიური მიდგომა საჯარო მმართველობაში აღარ არის დამატებითი „რბილი კომპონენტი“, არამედ სტრატეგიული აუცილებლობას წარმოადგენს. ევროპული ქვეყნების მაგალითები ცხადყოფს, რომ წარმატებული ციფრული მმართველობა თანაბრად ეფუძნება ტექნოლოგიურ პროგრესს და ადამიანურ ფსიქოლოგიაზე ზრუნვას. სამწუხაროდ, საქართველოში ჯერ კიდევ არ არის ჩამოყალიბებული სისტემური მიდგომა ამ საკითხების მიმართ, რაც ხელს უშლის ციფრული ინოვაციების სრულად ათვისებას.

დასკვნა

საჯარო მმართველობის ფსიქოლოგიური განზომილება აღარ წარმოადგენს მეორეხარისხოვან თემას. თანამედროვე მსოფლიოში, სადაც მმართველობა სულ უფრო მეტად ემყარება ციფრულ პროცესებსა და გლობალურ გამოწვევებზე რეაგირებას, ადამიანის ფსიქოლოგიური მდგომარეობა, მოტივაცია, ემოციური ინტელექტი და ქცევითი კომპეტენციები სისტემის სტაბილურობისა და ეფექტიანობის წინაპირობად იქცა.

წარმატებული მმართველობითი პრაქტიკა ეს არ არის მხოლოდ ტექნოლოგიური ცვლილება, არამედ ფსიქოლოგიურად მდგრადი ორგანიზაციული კულტურის ჩამოყალიბება. ევროპული ქვეყნები წარმატებით აერთიანებენ ციფრულ ინოვაციას ადამიანზე ორიენტირებულ მმართველობასთან, საქართველოში კი ამ მიმართულებით ჯერ მხოლოდ საწყისი ნაბიჯებია გადადგმული.

რეკომენდაციები ინსტიტუციური მიმართულებით:

ციფრული მმართველობის სააგენტოები (მაგ. სსგს):

• ციფრული გადაწყვეტილებების დანერგვამდე ჩაატარონ ფსიქო-სოციალური მზადყოფნის სრულყოფილი ანალიზი;

• შეიმუშავონ „ადამიანზე ორიენტირებული (UX) მოდელები“ საჯარო სერვისებისთვის.

ადგილობრივი თვითმმართველობები:

• დანერგონ შიდა ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის ფორმატები, განსაკუთრებით მცირერესურსიან მუნიციპალიტეტებში;
• საჯარო უწყებებში დასაქმებული პირების საქმიანობის განხილვა მოხდეს  „ემოციური შრომის“ ჭრილში;
• გაამყარონ სოციალური მუშაკებისა და ორგანიზაციული ფსიქოლოგების ინტეგრაცია მმართველობით პროცესებში.

უნივერსიტეტები და კვლევითი ცენტრები:

• გააძლიერონ კვლევები საჯარო ფსიქოლოგიის, ადმინისტრაციული ქცევისა და სტრესის მართვის მიმართულებით;
• ჩამოაყალიბონ ერთობლივი პროექტები საჯარო უწყებებთან და HR დეპარტამენტებთან. 

გამოყენებული ლიტერატურა

1. ნაცვლიშვილი, ი. (2021). ციფრული მმართველობის განვითარება საქართველოში. საჯარო პოლიტიკის ინსტიტუტი.
   (არ არის საჯარო, არქივში ხელმისაწვდომია, სურვილის შემთხვევაში დაგეხმარებით მოძიებაში)
2. სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტო. (2021). მომსახურების ხარისხის შიდა ანალიზი. თბილისი.
   (შიგა მოხმარების დოკუმენტი)
3. UNDP Georgia (2022). Public Sector Transformation and Employee Well-being. თბილისი.
   https://www.ge.undp.org/content/georgia/en/home/library/democratic_governance/public-sector-transformation.html
4. EIPA. (2020). Digital Transformation and Human Factors in Public Administration. Maastricht. https://www.eipa.eu/publications/
5. Goleman, D. (1998). Working with Emotional Intelligence. Bantam Books.
   https://books.google.com/books?id=ZyO2QgAACAAJ
6. Herzberg, F. (1959). The Motivation to Work. Wiley.
   https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118785317
7. Maslow, A. H. (1943). A Theory of Human Motivation. Psychological Review, 50(4), 370–396. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/h0054346
8. OECD. (2020). Digital Government Index: 2020 Results.
   https://doi.org/10.1787/4de9f5bb-en
9. Perry, J. L., & Wise, L. R. (1990). The Motivational Bases of Public Service. Public Administration Review, 50(3), 367–373.
   https://www.jstor.org/stable/976618

Van Wart, M. (2013). Administrative Leadership Theory Revisited. Public Administration Review, 73(5), 553–565. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/puar.12069