ანოტაცია. თანამედროვე ეკონომიკური განვითარების პირობებში სულ უფრო აქტუალური ხდება მდგრადი განვითარების მოდელებზე გადასვლა, რომელთა შორის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მიმართულებას წარმოადგენს მწვანე ეკონომიკა. წინამდებარე სტატია მიზნად ისახავს საქართველოს მაგალითზე შეისწავლოს მწვანე ეკონომიკის ტრანსფორმაციის პროცესი და ამ პროცესში მეორადი რესურსების გამოყენების ეკონომიკური მნიშვნელობა. ნაშრომში გაანალიზებულია რესურსების ეფექტიანი მართვისა და ცირკულარული ეკონომიკის პრინციპები, ასევე მათი ინტეგრაცია ქვეყნის ეკონომიკურ და გარემოსდაცვით პოლიტიკაში.

განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა მეორადი რესურსების გადამუშავებისა და ხელახალი გამოყენების სექტორის როლს ეკონომიკური ზრდისა და გარემოს მდგრადობის უზრუნველყოფაში. განხილულია ნარჩენების მართვის არსებული პრაქტიკა საქართველოში, მისი გამოწვევები და განვითარების პოტენციალი. ასევე შეფასებულია ის ეკონომიკური ეფექტები, რომლებიც დაკავშირებულია რესურსების მეორადი გამოყენების გაფართოებასთან, მათ შორის დანახარჯების შემცირება, დამატებითი ღირებულების შექმნა და ახალი სამუშაო ადგილების წარმოქმნა.

სტატია ეფუძნება როგორც თეორიულ ლიტერატურულ მიმოხილვას, ისე საქართველოს ეკონომიკური რეალობის ანალიზს. მიღებული შედეგები მიუთითებს, რომ მეორადი რესურსების ეფექტიანი გამოყენება წარმოადგენს მწვანე ეკონომიკის განვითარების ერთ-ერთ საკვანძო ფაქტორს და მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ქვეყნის მდგრადი განვითარების მიზნების მიღწევაში.

საკვანძო სიტყვები: მწვანე ეკონომიკა; ცირკულარული ეკონომიკა; მეორადი რესურსები; ნარჩენების მართვა; მდგრადი განვითარება.

შესავალი

თანამედროვე გლობალური ეკონომიკური განვითარების ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევას წარმოადგენს ეკონომიკური ზრდის დაბალანსება გარემოსდაცვით მდგრადობასთან. ინდუსტრიული წარმოების გაფართოებამ და რესურსების ინტენსიურმა მოხმარებამ მნიშვნელოვნად გაზარდა ნარჩენების მოცულობა და ბუნებრივი რესურსების დეგრადაციის ხარისხი, რაც საჭიროებს ეკონომიკური განვითარების ახალი მოდელების დანერგვას. ამ კონტექსტში განსაკუთრებით აქტუალური გახდა მწვანე ეკონომიკის კონცეფცია, რომელიც გულისხმობს ეკონომიკური ზრდის ისეთი მოდელის ფორმირებას, რომელიც ამცირებს გარემოზე უარყოფით ზემოქმედებას და უზრუნველყოფს რესურსების ეფექტიან გამოყენებას (United Nations Environment Programme [UNEP], 2011).

მწვანე ეკონომიკის ერთ-ერთ ძირითად შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენს ცირკულარული ეკონომიკა, რომელიც ეფუძნება რესურსების მაქსიმალურ გამოყენებას, ნარჩენების შემცირებასა და მასალების ხელახალ გადამუშავებას. ამ მოდელის ფარგლებში მეორადი რესურსების გამოყენება განიხილება როგორც ეკონომიკური ეფექტიანობის ზრდის, ხარჯების შემცირებისა და დამატებითი ღირებულების შექმნის მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტი. საერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ ცირკულარული ეკონომიკის განვითარება არა მხოლოდ გარემოსდაცვით სარგებელს იძლევა, არამედ ხელს უწყობს ახალი სამუშაო ადგილების შექმნასა და ინოვაციური სექტორების განვითარებას (European Commission, 2020).

საქართველოში მწვანე ეკონომიკისა და ცირკულარული ეკონომიკის განვითარება შედარებით ადრეულ ეტაპზე იმყოფება. მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანაში არსებობს გარკვეული საკანონმდებლო და ინსტიტუციური ჩარჩო ნარჩენების მართვის მიმართულებით, პრაქტიკაში კვლავ არსებობს მნიშვნელოვანი გამოწვევები, მათ შორის დაბალი გადამუშავების მაჩვენებელი, არასაკმარისი ინფრასტრუქტურა და საზოგადოების არასაკმარისი ჩართულობა. ამ პირობებში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ხდება მეორადი რესურსების გამოყენების ეკონომიკური პოტენციალის შეფასება და შესაბამისი პოლიტიკის ინსტრუმენტების განსაზღვრა.

აღნიშნული კვლევის მიზანია გააანალიზოს მწვანე ეკონომიკის ტრანსფორმაციის პროცესი საქართველოში და შეისწავლოს მეორადი რესურსების გამოყენების ეკონომიკური მნიშვნელობა ქვეყნის მდგრადი განვითარების კონტექსტში. კვლევა ეფუძნება არსებული თეორიული ლიტერატურის მიმოხილვასა და საქართველოს ეკონომიკური რეალობის ანალიზს, რაც საშუალებას იძლევა შეფასდეს როგორც არსებული მდგომარეობა, ასევე განვითარების პერსპექტივები.

ამრიგად, თემის აქტუალობა განპირობებულია როგორც გლობალური გარემოსდაცვითი გამოწვევებით, ისე საქართველოს ეკონომიკის სტრუქტურული გარდაქმნის აუცილებლობით, სადაც რესურსების ეფექტიანი გამოყენება წარმოადგენს ერთ-ერთ საკვანძო ფაქტორს. 

საქართველოში მეორადი რესურსების გამოყენების მდგომარეობა და მწვანე ეკონომიკის ტრანსფორმაციის ანალიზი

საქართველოში მწვანე ეკონომიკის ტრანსფორმაციის პროცესი ჯერ კიდევ განვითარების ეტაპზეა და ხასიათდება როგორც ინსტიტუციური პროგრესით, ასევე პრაქტიკული შეზღუდვებით. აღნიშნული პროცესი განსაკუთრებით თვალსაჩინოა ნარჩენების მართვის სისტემასა და მეორადი რესურსების ეკონომიკურ გამოყენებაში, სადაც რეგულაციური ჩარჩო და რეალური შედეგები ერთმანეთთან სრულად თანხვედრაში არ არის.

ქვეყანაში ნარჩენების მართვის ძირითადი სამართლებრივი საფუძველი განსაზღვრულია „ნარჩენების მართვის კოდექსით“, რომელიც ითვალისწინებს ნარჩენების იერარქიულ მართვას: პრევენცია, ხელახალი გამოყენება, გადამუშავება და საბოლოო განთავსება (Matsne.gov.ge, 2025). მიუხედავად ამ ჩარჩოს არსებობისა, მისი პრაქტიკული იმპლემენტაცია ჯერ კიდევ შეზღუდულია.

ოფიციალური სტატისტიკური მონაცემების მიხედვით, საქართველოში მუნიციპალური ნარჩენების გადამუშავების დონე მნიშვნელოვნად დაბალია და საერთო მოცულობის მხოლოდ მცირე ნაწილი გადის გადამუშავების ეტაპს, მაშინ როდესაც ნარჩენების დიდი ნაწილი კვლავ ნაგავსაყრელებზე ხვდება (Geostat, 2023). ზოგადი შეფასებით, გადამუშავების წილი საშუალოდ არ აღემატება 10–15%-ს, რაც მნიშვნელოვნად ჩამორჩება ევროკავშირის ქვეყნების საშუალო მაჩვენებლებს, სადაც ეს მაჩვენებელი 40–50%-ს აღემატება.

UNDP-ის შეფასებით, საქართველოში ყოველწლიურად წარმოიქმნება დაახლოებით 1.2–1.4 მილიონი ტონა მუნიციპალური ნარჩენი, რომლის დიდი ნაწილი არ ექვემდებარება სეპარაციასა და გადამუშავებას (UNDP, 2022). ეს მიუთითებს როგორც ინფრასტრუქტურული, ისე ქცევითი და ინსტიტუციური პრობლემების არსებობაზე.

მეორადი რესურსების გამოყენების დაბალი დონე დაკავშირებულია ნარჩენების სეპარაციის სისტემის არასაკმარის განვითარებასთან. პრაქტიკაში დახარისხებული შეგროვების წილი უმეტეს მუნიციპალიტეტებში 5–10%-ის ფარგლებში მერყეობს, რაც მნიშვნელოვნად ამცირებს გადამუშავების ეფექტიანობას და ზრდის ნაგავსაყრელებზე დატვირთვას.

ევროკავშირის გამოცდილებასთან შედარება აჩვენებს მკვეთრ განსხვავებას: ევროკავშირის საშუალო გადამუშავების მაჩვენებელი დაახლოებით 47%-ს აღწევს, ხოლო ზოგიერთ ქვეყანაში (მაგალითად, გერმანია და ავსტრია) ეს მაჩვენებელი 60%-ს აღემატება (European Environment Agency, 2021). საქართველოს შემთხვევაში ასეთი სხვაობა მიუთითებს ცირკულარული ეკონომიკის განვითარების ადრეულ სტადიაზე ყოფნაზე.

გარდა რაოდენობრივი მაჩვენებლებისა, მნიშვნელოვანია ინსტიტუციური ფაქტორებიც. საქართველოში ნარჩენების მართვის სისტემა ხასიათდება ფრაგმენტაციით, რაც გულისხმობს ცენტრალურ და მუნიციპალურ დონეებს შორის არასაკმარის კოორდინაციას. ამასთან, ფინანსური რესურსების შეზღუდულობა აფერხებს თანამედროვე გადამუშავების ინფრასტრუქტურის განვითარებას.

გაფართოებული მწარმოებლის პასუხისმგებლობის (EPR) სისტემა, რომელიც საერთაშორისო პრაქტიკაში ერთ-ერთ ძირითად ინსტრუმენტად ითვლება, საქართველოში მხოლოდ ნაწილობრივ არის დანერგილი და ჯერ კიდევ არ უზრუნველყოფს სრულფასოვან ეკონომიკურ სტიმულებს ბიზნეს სექტორისთვის (Pavliashvili, 2023).

ასევე  აღსანიშნავია, რომ რესურსების არაეფექტიანი გამოყენება პირდაპირ აისახება ქვეყნის ეკონომიკურ პოტენციალზე. მსოფლიო ბანკის შეფასებით, ნარჩენების ეფექტიანი მართვის სისტემის განვითარება შესაძლებელია გახდეს დამატებითი ეკონომიკური ზრდის წყარო, მათ შორის სამუშაო ადგილების შექმნისა და ინვესტიციების მოზიდვის გზით (World Bank, 2020).

საქართველოს შემთხვევაში ეკოინოვაციების დანერგვა ბიზნეს სექტორში ჯერ კიდევ შეზღუდულია, რაც ამცირებს მეორადი რესურსების კომერციულ მიმზიდველობას და აფერხებს ცირკულარული ეკონომიკის განვითარებას.

საერთო ჯამში, არსებული მდგომარეობა მიუთითებს, რომ საქართველოში მწვანე ეკონომიკის ტრანსფორმაცია ჯერ კიდევ საწყის ეტაპზეა. მიუხედავად საკანონმდებლო ბაზის არსებობისა, პრაქტიკული შედეგები, განსაკუთრებით მეორადი რესურსების გამოყენების მიმართულებით, მნიშვნელოვნად ჩამორჩება საერთაშორისო სტანდარტებს.

მეორადი რესურსების გამოყენების ეკონომიკური მნიშვნელობა საქართველოში

მეორადი რესურსების გამოყენება წარმოადგენს მწვანე ეკონომიკისა და ცირკულარული ეკონომიკის ერთ-ერთ ძირითად კომპონენტს, რომელიც პირდაპირ უკავშირდება ეკონომიკური ეფექტიანობის ზრდას, წარმოების ხარჯების შემცირებას და რესურსების ოპტიმალურ განაწილებას. თანამედროვე ეკონომიკურ პირობებში რესურსების ხელახალი გამოყენება განიხილება როგორც მნიშვნელოვანი მექანიზმი, რომელიც ამცირებს დამოკიდებულებას პირველადი ბუნებრივი რესურსების მოპოვებაზე და ზრდის ეკონომიკური სისტემის მდგრადობას.

საერთაშორისო გამოცდილება ადასტურებს, რომ ცირკულარული ეკონომიკის მოდელის დანერგვა დაკავშირებულია როგორც მაკროეკონომიკურ სარგებელთან, ისე სტრუქტურულ ცვლილებებთან ეკონომიკაში. კერძოდ, იზრდება დასაქმება, ფართოვდება გადამუშავების სექტორი და იქმნება ახალი ინოვაციური ბიზნეს მოდელები (World Bank, 2020). შესაბამისად, მეორადი რესურსების გამოყენება აღარ განიხილება მხოლოდ გარემოსდაცვით ინსტრუმენტად და იგი გარდაიქმნება ეკონომიკური განვითარების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან წყაროდ.

საქართველოში აღნიშნული პოტენციალი ჯერ კიდევ არასრულად არის გამოყენებული. მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანაში არსებობს ნარჩენების მართვის სამართლებრივი ჩარჩო და გარკვეული ინსტიტუციური საფუძველი, პრაქტიკული შედეგები მიუთითებს დაბალ ეფექტიანობაზე. ნარჩენების დაბალი გადამუშავების დონე და სეპარაციის არასაკმარისი განვითარება ზღუდავს მეორადი რესურსების ეკონომიკურ ციკლში დაბრუნებას, რაც იწვევს როგორც ეკოლოგიურ, ისე ეკონომიკურ დანაკარგებს.

ეკონომიკური ეფექტიანობის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ მეორადი რესურსების გამოყენება ამცირებს საწარმოო ხარჯებს, განსაკუთრებით ისეთ სექტორებში, როგორიცაა მშენებლობა, წარმოება და ენერგეტიკა. გადამუშავებული მასალების გამოყენება ამცირებს პირველადი რესურსების შეძენის საჭიროებას და ამით ამცირებს როგორც ბიზნესის, ისე სახელმწიფოს ხარჯვით წნეხს.

ეკონომიკური პოლიტიკისა და ინსტიტუციური ჩარჩოს შეფასებისას მნიშვნელოვანია, რომ ნარჩენების მართვის სისტემა საჭიროებს უფრო ძლიერ ეკონომიკურ ინტეგრაციას და სტიმულირების მექანიზმებს. არსებული მიდგომები ჯერ კიდევ ვერ უზრუნველყოფს მეორადი რესურსების სრულფასოვან ჩართვას ეკონომიკურ ციკლში, რაც ამცირებს პოტენციურ ეკონომიკურ სარგებელს (Tsotsoria, 2026).

საქართველოში ეკოინოვაციების განვითარება წარმოადგენს დამატებით შესაძლებლობას ეკონომიკური ზრდისთვის. თანამედროვე ტექნოლოგიების დანერგვა გადამუშავების სფეროში ზრდის პროდუქტიულობას და ამცირებს დანახარჯებს, თუმცა მათი გავრცელება ჯერ კიდევ შეზღუდულია და ძირითადად კონცენტრირებულია ცალკეულ სექტორებში (Zarnadze, 2023).

მეორადი რესურსების ეკონომიკური მნიშვნელობა განსაკუთრებით თვალსაჩინოა სექტორულ ჭრილში. სოფლის მეურნეობაში, მაგალითად, ორგანული ნარჩენების გამოყენება შესაძლებელია ნიადაგის ხარისხის გაუმჯობესებისა და დამატებითი პროდუქციის შექმნისთვის. მსგავსად, სამშენებლო სექტორში გადამუშავებული მასალების გამოყენება ამცირებს როგორც სამშენებლო ხარჯებს, ისე გარემოზე ზეწოლას (Otarashvili, 2026).

გარდა პირდაპირი ეკონომიკური ეფექტისა, მეორადი რესურსების გამოყენება ქმნის დასაქმების დამატებით შესაძლებლობებს. გადამუშავების ინდუსტრია, ნარჩენების შეგროვება და ლოგისტიკა წარმოადგენს ახალ სამუშაო ადგილების წყაროს, განსაკუთრებით რეგიონებში, სადაც დასაქმების შესაძლებლობები შეზღუდულია.

ასევე მნიშვნელოვანია, რომ რესურსების ეფექტიანი გამოყენება ხელს უწყობს იმპორტდამოკიდებულების შემცირებას გარკვეულ მასალებზე, რაც გრძელვადიან პერსპექტივაში ზრდის ეკონომიკურ უსაფრთხოებას და ამცირებს საგარეო ეკონომიკურ შოკებზე დამოკიდებულებას.

ეკონომიკური პოლიტიკის დონეზე მეორადი რესურსების გამოყენება წარმოადგენს მდგრადი განვითარების ერთ-ერთ ძირითად ინსტრუმენტს, რომელიც აერთიანებს გარემოსდაცვით, ეკონომიკურ და სოციალური განვითარების მიზნებს. სწორი პოლიტიკის პირობებში შესაძლებელია როგორც კერძო სექტორის სტიმულირება, ისე ახალი ბაზრების ფორმირება მეორადი რესურსებისთვის.

ამრიგად, საქართველოში მეორადი რესურსების გამოყენება წარმოადგენს მნიშვნელოვან ეკონომიკურ პოტენციალს, რომლის სრულფასოვანი რეალიზება შესაძლებელია მხოლოდ სისტემური პოლიტიკის, ინფრასტრუქტურული განვითარების, ტექნოლოგიური მოდერნიზაციისა და ეკონომიკური სტიმულირების კომპლექსური მიდგომის პირობებში.

დასკვნა

საქართველოში მწვანე ეკონომიკის ტრანსფორმაციის პროცესი და მეორადი რესურსების გამოყენება წარმოადგენს სტრატეგიულად მნიშვნელოვან, თუმცა ჯერ კიდევ არასრულად განვითარებულ მიმართულებას. ჩატარებული ანალიზი აჩვენებს, რომ მიუხედავად სამართლებრივი და ინსტიტუციური ჩარჩოს არსებობისა, პრაქტიკული შედეგები მნიშვნელოვნად ჩამორჩება დასახულ მიზნებს.

ნარჩენების მართვის სისტემის შეფასება მიუთითებს, რომ ქვეყანაში გადამუშავების დონე დაბალია და ნარჩენების დიდი ნაწილი კვლავ ნაგავსაყრელებზე ხვდება, რაც ზღუდავს მეორადი რესურსების ეკონომიკურ ციკლში დაბრუნების შესაძლებლობას. ეს მდგომარეობა განპირობებულია როგორც ინფრასტრუქტურული შეზღუდვებით, ისე ინსტიტუციური კოორდინაციის არასაკმარისი დონით.

ეკონომიკური ანალიზი აჩვენებს, რომ მეორადი რესურსების გამოყენება წარმოადგენს მნიშვნელოვან ეკონომიკურ პოტენციალს, რომელიც მოიცავს როგორც წარმოების ხარჯების შემცირებას, ისე ახალი ეკონომიკური სექტორების განვითარებას. თუმცა არსებული პოტენციალი სრულად არ არის ათვისებული, რაც იწვევს რესურსების არაეფექტიან გამოყენებას და ეკონომიკური სარგებლის დაკარგვას.

კვლევის შედეგების მიხედვით, მწვანე ეკონომიკის ტრანსფორმაცია საქართველოში საჭიროებს კომპლექსურ მიდგომას, რომელიც მოიცავს როგორც საკანონმდებლო ბაზის გაუმჯობესებას, ისე პრაქტიკული იმპლემენტაციის გაძლიერებას. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ნარჩენების სეპარაციის სისტემის განვითარება და გადამუშავების ინფრასტრუქტურის გაფართოება.

ეკონომიკური პოლიტიკის კონტექსტში აუცილებელია ისეთი სტიმულირების მექანიზმების დანერგვა, რომლებიც წაახალისებს ბიზნეს სექტორს მეორადი რესურსების გამოყენებაში. გაფართოებული მწარმოებლის პასუხისმგებლობის სისტემის გაძლიერება ამ მხრივ წარმოადგენს ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ინსტრუმენტს.

ასევე მნიშვნელოვანია ეკოინოვაციების მხარდაჭერა, რაც ხელს შეუწყობს გადამუშავების ტექნოლოგიების განვითარებას და ეკონომიკური ეფექტიანობის ზრდას. აღნიშნული მიმართულება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კონკურენტუნარიანობის ამაღლებისა და იმპორტდამოკიდებულების შემცირების თვალსაზრისით.

საერთო ჯამში, საქართველოში მეორადი რესურსების ეფექტიანი გამოყენება შესაძლებელია გახდეს მწვანე ეკონომიკის ტრანსფორმაციის ერთ-ერთი ძირითადი მამოძრავებელი ფაქტორი, თუმცა ამისთვის აუცილებელია სისტემური, თანმიმდევრული და მრავალსექტორული პოლიტიკის განხორციელება. 

გამოყენებული ლიტერატურა

1. Abesadze, R. (2014). Economic development. P. Gugushvili Institute Publishing, Ivane Javakhishvili Tbilisi State University.
2. Aladashvili, G. (2022). Aspects of improving waste management in the European Union. The New Economist, 17(2), 76–84. https://doi.org/10.36962/NEC17022022-76
3. Aladashvili, G. (2024). Plastic use in the focus of political decisions. The New Economist, 19(2), 18–25. https://doi.org/10.36962/NEC19022024-18
4. Aladashvili, G. (2025). Waste oils: Systemic management experience and Georgia’s challenges. The New Economist, 20(4), 63–73. https://doi.org/10.36962/NEC20042025-63
5. European Environment Agency. (2021). Waste management in Europe – Trends and indicators. https://www.eea.europa.eu/themes/waste
6. Geostat. (2023). Environmental statistics of Georgia. National Statistics Office of Georgia. https://environment.geostat.ge/en/
7. Gvelesiani, R., Gogorishvili, I., Erkomaishvili, G., Lekashvili, E., Khurtsia, L., & Gaprindashvili, G. (2022). Economic policy (Book II). Ivane Javakhishvili Tbilisi State University Press. https://www.tsu.ge/assets/media/files/48/nashromebi/Ekonomikuri-Politika_II.pdf
8. Khutsishvili, T., & Lomidze, N. (2022). Circular economy and resource efficiency in Georgian municipalities. Georgian Economic Review, 14(2), 101–118.
9. Matsne.gov.ge. (2025). Georgia – Waste Management Code. Legislative Herald of Georgia. https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2676416
10. Otarashvili, A. (2025). Regional problems of agricultural development and economic policy measures for their resolution. The New Economist, 20(4), 103–109. https://doi.org/10.36962/NEC20042025-103
11. Otarashvili, A. (2026). Economic impact of soil degradation and assessment of restoration efficiency in the agricultural sector. The New Economist, 21(1), 127–133. https://doi.org/10.36962/NEC21012026-127
12. Otarashvili, A. (2026). Agricultural land fragmentation and its economic consequences in Georgia. The New Economist, 21(2), 97–106. https://doi.org/10.36962/NEC21022026-97
13. Pavliashvili, S. (2023). Waste management and extended producer responsibility in Georgia. Ministry of Environmental Protection and Agriculture of Georgia. https://www.mepa.gov.ge/En/News/Details/21302
14. Tsotsoria, N. (2025). Economic policy of waste management and utilization in Georgia. The New Economist, 20(4), 95–102. https://doi.org/10.36962/NEC20042025-95
15. Tsotsoria, N. (2026). Analysis of the institutional arrangement for environmental protection in Georgia. The New Economist, 21(1), 118–126. https://doi.org/10.36962/NEC21012026-118
16. Tsotsoria, N. (2026). The circular economy as an instrument of green economy in Georgia. The New Economist, 21(2), 44-52. https://doi.org/10.36962/NEC21012026-107
17. UNDP. (2022). Municipal waste management in Georgia. United Nations Development Programme. https://www.undp.org/georgia/publications/municipal-waste-management
18. World Bank. (2020). Georgia: Municipal waste management modernization. https://projects.worldbank.org/en/projects-operations/project-detail/P160215
19. Zarnadze, G. (2023). The aspects of implementing eco innovations in business. The New Economist, 18(1), 26–33. https://doi.org/10.36962/NEC18012023-26